НЕ ‘ГЪДАУ — НÆ ХÆЗНА (Газета «Пульс Осетии» №27, июль 2016)

Нæ фиддæлтæй нин байзадæй хуарз æгъдæуттæ. Еци æгъ-дæуттæ нæ феронх кæнун æма хæссун махæн æй не стурдæр ихæстæй еу.
Куд зонæн, уотемæй нæ фулдæр æгъдæуттæ арæзт цæунцæ зиани æма цийни фæдбæл. Кæрæдзей дæр арæхдæр уинæн еци гъуддæгути. Нæ арæхстдзийнадæ, не ‘фсармæ, не ‘гъдау ба бæрæг кæнунцæ фингæбæл. Нæ рагфиддæлтæ алли гъуддаг дæр аразтонцæ фингæбæл. Еци дзамани адæм цардæнцæ минкъий гъæутæй, зианмæ дæр, цийнæмæ дæр æгас гъæутæй æма кæмттæй хуæнхбæсти нæ цудæнцæ. Уæд хуæдтолгитæ нæ цудæй, æнцон н’ адтæй фестæгæй цæун. Уæдта фингæбæл æгас адæм нæ бадтæнцæ. Хестæрти æгъдау адтæй федардæр, æ домундзийнадæ — карз-дæр. Уæлдай хæлхъой си нæ уидæ, хестæрмæ уæлæмæ неке исдзурд-дайдæ, æ кувдбæл ин дуккаг аргъуд неке искодтайдæ амменæ зæгъунæй уæлдай.
Рæстæг æййевгæ цудæй. Фулдæр адæм хонхи гъæутæй сæ цæрæн бунат раййивтонцæ горæттæмæ æма будури устур гъæутæмæ. Хуæдтолгитæ исарæх æнцæ æма изолмæ цæун нæбал æй зин. Уомæ гæсгæ радзорæн идæрддæмæ, æрцæуй берæ адæм зианмæ дæр æма цийнæмæ дæр.
Фиццаг рæстæги кæд гъæубæсти адæм зиани фингæбæл нæ бадтæнцæ идардæй æрцæуæг адæмæй уæлдай, уæд нур ба бадунцæ еугур адæм дæр. Уомæ гæсгæ берæ адæми бадти финги æгъдау хæссун фæззиндæр æй. Хестæри дзурд кæрæнттæмæ игъосгæ дæр нæ фæккæнунцæ. Нæхуæдтæ ба еу дууæ-æртæ рæнгъи фæсте финги æгъдау фæккæнæн хъæлæбай буни. Хестæрмæ игъосæг нæбал фæууй. Уой уæлæнхасæн ба ма кæнæн дæргъвæтин бадт. Уотемæй ниуæзтгун фæуунмæ дæр идард нæй.
Мæнмæ гæсгæ, цубурдæр бадт, уæлдайдæр ба зиани фингæбæл, ку кæнианæ, уæд уайдæ аййевдæр.
Нæ рагфиддæлтæ сæдæгай æнзти размæ нæ финги æгъдау куд хастонцæ, уомæ гæсгæ кувдтити рæнгъæвæрд адтæй æма гъæуама уа хестæри барæ.
Хестæр, зæгъуй, фиццагидæр иссери-дæ Хуцауи ном, дуккаг ба, фингæ цæй фæдбæл конд уидæ, уой туххæй. Идарддæр ба хестæр финги æгъдау
хаста, куд æй фæндадтæй, уотæ.
Куд ковун æмбæлуй?
Ири: зиани — рæгъ; цийни — сидт, гаджидау.
Дигори: зиани — рæнгъæ; цийни — кувд, гагидау.
Феппайуйнаг. Абайти Васо æ «Ис-
торион-этимологион дзурдуати» исбæ-рæг кодта: «гагидау» — «тост» æй кæс-гон дзурд, æ медес æй «киндзæхсæвæ», «гъæститæ», «зарæг»…
Малити Геуæрги æ поэмæ «Темур-Алсахъ»-и финсуй: Кети адæм мийнаси фингæбæл фæндон бадтæнцæ æма уагътонцæ гагидау.
Поэт Плиты Грис æ номерæн «Га-гидау»-и фиццагидæр уотæ зæгъуй, мæнæ уæлахези фингæбæл мæ рази ка бадуй, уой туххæй мæ фæндуй гагидау зæгъун.
«Гагидау» зæгъун цийни фингæбæл цумæ хуæздæр федауй?
Зиани фингæбæл, уæлдайдæр е ’цæг бони (æ хъиамæти бони), рæнгъитæн гъæуама уа бæрцæ, уонцæ 6–8. Хестæр уа æхе барæ, цал рæнгъи уадза, е. Зæгъæн, æхсæз рæнгъи уонцæ уотæ:
1) Хуцауи туххæй;
2) мардæн рохсаг зæгъуни рæнгъæ;
3) æ фæсте ци бийнонтæ ниууагъта, уони цæрæнбон;
4) ци мæрдтæмæ бацудæй, уони ном иссерун;
5) æрцæуæг адæми, синхбæсти æма лæггадгæнгути цæрæнбони туххæй.
6) зиани мæрдти Мукалгабуртæбæл бафæдзæхсунцæ, бийнонтæ сæ бæркад еци бонæй фæстæмæ цийнити харз цæмæй кæнонцæ, Хуцаумæ уæхæн курдиади хæццæ исковун. Аци рæнгъи размæ ралух кæнун фæгъгъæуй косарти галеу гъос æма æй дууæ æмбеси фæккæнгæй, цæнхæ ибæл æркæнгæй, сæрбæл æрæвæрун.
Цалинмæ хестæр рохсаг нæ зæгъа, уæдмæ хуæруйнаг ахуадæн нæййес. Уомæ гæсгæ ба дууæ фиццаг рæнгъи кæрæдзебæл унгæг баст уонцæ. Фиццаг дзамани берæ гъæути рæнгъæ Хуцауи туххæй финги кæронмæ дæр нæ уагътонцæ. Уой фæсте хæсдзæф зæгъионцæ рохсаг.
Рохсаги рæнгъæ зæгъун æнгъезуй уотæ:
«(Михал), бацудтæ де ‘носон бæс-тæмæ, æма дин дæ бунат адгин уæд. Дæ зæнхи хай дæ рæвдауæд. Æ сикъит
дин рæуæг æма фæлмæн уæд. Барас-тури иуазæг уо. Хæдзари харз, адæми цæстисуг, сæ къæхти хъиамæт дин хæлар уæд. Дæ бийнонтæбæл, дæ хæстæгутæбæл, æрцæуæг адæмбæл хуæрзауодæн фæккæнæ. Рохсаг уо».
Хуæздæр уайдæ æма хуæрнæги фингæбæл муггаг ниуазæнтæ ку нæ дæттионцæ, уæд. Зиани кæндæ æма ниуазæн кæрæдзебæл нæ бадунцæ. Еци ниуазæн дæттуни бæсти хестæр гъæуама фæдздзора фусунти ахсги-агдæр нæлгоймæгтæмæ, æ рази сæ æрлæуун кæна, куд арæхсуй, уæхæн зæрдæфедаргæнæн дзурдтæ син зæгъа, сæ мардбæл ке фæрристæнцæ æма ибæл гъигæ ке кæнунцæ. Басин изадæй æ фарнæ æма æй куд некæд феронх кæнонцæ. Аци рауæн бийнонти ахсгиагдæртæн фæззæгъун кæнунцæ фиццаг хатт рохсаг. Цалдæр бони размæ дæр ма æ бийнойнаг ка адтæй, уомæн сонтæй рохсаг зæгъун зунди нæма бацæуй, зæрдæ нæ фæккомуй, æма æй финги уæлгъос æфсарми фæрци фæззæгъун кæнунцæ рохсаг. Уæдта сæхецæн дæр фадуат фæууй мæрддзогойни адæмæн раарфæ кæ-нун.
Еудадзуг еци гъуддаг ку фæккæнун-цæ, уæд арæх исхæлхъой унцæ, алкедæр æй фæйнæ хузи фæллæдæруй æма сæ дзурд кæрæдзебæл нæ фæббадуй.
Гъуддаг гъæуама куд цæуа, уо-мæн æрхæссæн дæнцæг. Хестæр фæдздзоруй зиангун муггаги лæгтæмæ. Етæ ку рацæунцæ, уæд си дууемæ урдугистæг радтуй идзаг агувзитæ. Уонæй синхаг хестæр цубурæй раарфæ кæнуй æма сæ ниуазæнтæ радтунцæ бадти фиццаг æма дуккаг хестæрмæ. Етæ фестунцæ æма фæззæгъунцæ: ардигæй фæстæмæ хуарздзийнæдти цотæ. Абони зиангун айтæ, ма уæбæл хуæздæр рæстæг куд искæна, Хуцау уой зæгъæд.
Дууæ хестæри исбадунцæ æма сæ сикъатæ баниуазунцæ. Урдугистæг æркæнуй ниуæзтæ агувзи æма ‘й радтуй бадти хестæрмæ, еба зæгъуй: æз дзурди барæ дæттун финги бадти муггаги хестæрæн, ма е раарфæ кæндзæнæй æрцæуæг адæмæн. Дзурд ку фæууа финги хестæр, уæд исбаддзæнæй. Уæди уæнгæ урдугистæг рацæуæг лæгтæмæ дæр ратдзæнæй агувзитæ.
Еци рæстæг финги хестæр дзоруй: сумахæн зæрдæфедаргæнæн дзурдтæ ка зæгъа, уонæй Хуцау исарази уæд. Уæ зæрдæ, адæми зæрдитæ ибæл ресунцæ, гъигæ кæнетæ. Бауин изадæй æ фарнæ æма ‘й макæд феронх кæ-нетæ.
Æрмæстдæр аци æгъдауи финги
хестæр фиццаг дзурди барæ радтуй
фингæбæл зиангунти хестæрæн, уой
фæсте ба — дуккаг хестæрæн, кæци
раарфæ кæнуй синхбæстæн-гъæу-бæстæн.
Кенæ ба цæмæннæ æмбæлуй уотæ, æма, фингæбæл зиангунти муггагæй ка фæббадуй, е раарфæ кæна муггаги номæй хъиамæтгун адæмæн, ‘ма уæд ниуазæнтæ дæр мабал дæттонцæ.
Газетти фæффинсунцæ зиани æгъ-
дæутти фæдбæл, æма беретæ бауай-дзæф канунцæ кæстæртæн, хестæртæ, дан, нæма исистунцæ, уотемæй фингæй еугæйттæй истун райдайунцæ. Уæхæн кæстæртæ кæд арфиаг æнцæ уæдта?
Бийнонти цæрæнбони рæнгъи фæс-те гъæуама æнæсдзоргæй исистуни барæ уа, финги бадтмæ гæсгæ, бунтон хестæрæй фæстæмæ алкæмæн дæр. Финги æгъдау хестæртæ кæронмæ рахъæртун кæндзæнцæ. Уотæ ку кæни-
онцæ, уæд ниуæзтгунтæ æма æгадæ-
гæнæн миутæ уодзæнæнцæ минкъий-дæр.
Зиани бони фингæй ку фестунцæ æма тургъи арфæ ку фæккæнунцæ, е
федауй. Уæд зианмæ æрцæуй æцæг
æрцæуæг адæм: хæстæгутæ, синхæг-тæ, гъæуккæгтæ, зонгитæ, горæттæй æма æндæр рауæнтæй.
«Устур Нихаси» дæр, уæдта адæ-мæй беретæ дзорунцæ, дууинсæй бони нæмæ ке н’ аддæй, уой туххæй, æма æй ниууадзæн, зæгъгæ. Исси аразæн киндзæхсæви бадт. Никки итинг дæр ба дуккаг æма æртиккаг бонти кувди бадт кæнæн сæр æма бæрзæйбæл. Уой æфхуæрдбæл банимайæн нæййес сугъдæг ихæсæн (не кощунство ли это по отношению ко всему святому)?
Уой туххæй дзубанди цудæй æма цæуй «Устур Нихаси» æма «ДУМ»-и (Духовное управление мусульман) астæу. Пусулмæнтти разамонгути загъд уотæ æй, æма, дам, цуппбори бони уæнгæ рамæлæги рехæ ирæзгæ кæнуй, уома æгас ма фæууй. Уомæ гæсгæ арази нæ ‘нцæ æ ниууадзунбæл. Уой фæдбæл «Устур Нихаси» разамонгути æма æгъдæутти комитети иуæнгти гъуди ба уотæй, цæмæй берæ адæммæ мабал дзорæн, æрмæстдæр хеонтæмæ, еу синхагмæ, æма æй алкедæр кæнæд æхе хæдзари, тургъити, гъæунгти мабал парахат кæнæн пъалаткитæ…
Беретæ ма зæгъунцæ уотæ дæр, æма дууинсæйæм бони æма анзи хуæрнæги фулдæр æрцæунцæ хеонтæ, æма фингæй ку фестунцæ, уæд тургъи арфæ кæнун нæ федауй (хеонтæ кæрæдземæн арфæ кæнонцæ?). Ар-фитæ фингæбæл ку фæййевгъуонцæ, уæд рæсугъддæр уодзæнæй, фулдæр адæм дæр сæ фегъоссæнæй. Анзи
хисти ба ма бадти кæронмæ æртæ къерей дæр исковунцæ, æма ма уой фæсте арфи тæфирфæсмæ тургъи æрлæууæ, е бунтондæр нæ федауй.
Зиани бадти фингæбæл фæууй дугай кæрдзинтæ, хестæри рази ба Хуцауи ном иссерунæн æривæрунцæ æртиккаг кæрдзин. Хестæр лæугæй сикъай хæццæ зиангин муггаги æма æрцæуæг адæми Хуцауи иуазæг бакæнуй. Фиццаг рæнгъæ финги кæронмæ рауадзунцæ, кæд æма раги рæстæги е хестæртæй идарддæр нæ цудæй.
Байгъосæн Мырзаганти Махармæ: «…зианы (марды) фынгыл иутæ æвæ-рынц дыууæ кæрдзыны, иннæтæ та æртæ. Цæмæн æмæ куыд растдæр у? Хорздзинады (хъæлдзæгдзинады) æвæрæм æртæ чъирийы. Уый амоны Хур, Зæхх æмæ Дон. Адæймаг куы амæлы, уæд йæ хуры хай нал вæййы, баззайынц ма Зæхх æмæ Дон. Уымæ гæсгæ марды æгъдæутты æвæрæм дыууæ кæрдзыны. Уæ хорзæхæй, уый у адæмы фæндондзинад, æмæ марды фынгыл æвæрут дыууæ кæрдзыны. Æмæ, дам, нæ фыдæлтæ куы æвæрд-
той æртæ кæрдзыны? Мард-иу куы ‘рцыд, уæд мæрдджын хæдзары йæ ныгæнæн бонмæ арт нæ кодтой. Хъа-рæджы дæр афтæ баззад, мæ арт бауазал, зæгъгæ. Йæ ныгæнæн бон, марды хыссæйы сæрæй истой æртæ кæрдзыны фаг. Уыцы æртæ кæрдзыны хастой марды хæдзармæ. Уым мыггагæй иу лæг сыхагимæ-иу бинонты Хуыцауыл бафæдзæхстой. Бадгæ, хæргæ æмæ нуазгæ нæ кодтой, фæлæ-иу кæртмæ мæрддзыгоймæ рацыдысты. Уыцы æгъдау кодтой æрмæстдæр иу хатт, марды ныгæнæн бон. Ныр уыцы æртæ кæрдзыны рахæссынц æмæ сæ марды фынгыл æвæрынц афæдзæй-афæдзмæ. Уый раст нæу, æмæ йæ мауал кæнæм» (газет «Стыр Ныхас». 2015. № 20).
Ахур гъуддаг (привычка) æнцон ниууадзæн нæй. Уобæл дзорæг æй, фингæбæл ку рауадзæн рæнгъæ, тугъди ка фесавдæй, иннæ фидбилизти туххæй, æма син рохсаг фæззæгъæн, е. Нæ фиддæлтæ фæдзæхстонцæ, æнæбари хай ке дин хæлар кæнунцæ, уомæй макæмæн бакæнæ. Курухон лæгтæ зæгъунцæ, цæмæн иссæй со-дзаггаг марди хуæрнæг еумæйаг берæ адæмти мæрдтæн? Ци бахъæрддзæ-нæй еунæг стори æма фингитæмæ æрхаст фæллойнæй рамæлæг уодмæ? Цæмæн рохс кæнæн рамæлæги рох-саггæгтæй æцæгæлон мæрдтæн? Мабал æфхуæрæн нæ мæрдти. Ниууадзæн син сæ рохсаггæгтæ сæхецæн.
Уобæл дзорæг æй, дууадæс анзи ауæхæн фарстатæбæл ка косуй æма тох кæнуй, еци Иры «Устур Нихаси» æма æгъдæутти комитети архайд дæр. Адæми фæндуй, Иристони еу æгъдау ку уайдæ, уой. Уомæ гæсгæ æгъдæутти комитет бацæттæ кодта бæрæгуат (киунугæ) еумæйаг æгъдæутти туххæй. Алли райони æма гъæути дæр арæзт æрцудæнцæ æмбурдтæ. Адæм сæ гъудитæ æма сæ фæндитæ бахастонцæ æма проектбæл исарази æнцæ.
Минкъий уæлдæр ке дзурдтан, уой туххæй киунуги уотæ загъд ес. Иристони берæ фидбилиз æма æнамонд хабæрттæ æрцудæй, адæм кæми фесавдæнцæ, етæ еугурæйдæр хаун-цæ зæронд мæрдтæмæ. Уони кой кæнун гъæуй еумæйаг фингивæрди, коми кенæ гъæуи кувди. Ка рамардæй æма ке хуæрнæги фингæбæл бадæн, уоми уони кой кæнун нæ гъæуй. Цæмæн хæлар кæнæн, мæгур хæдзарæ ци ниуæзтæ æма хуæруйнæгтæ æрцæттæ кодта, етæ, æгас зæнхи тумбули тугъди æма æндæр рауæнти ка фæммардæй, уонæн.
Ирон адæми æхсæн æгъдæуттæ алкæми бунтон æнхузон не ’нцæ. Зæгъæн, мæрддзогойнæ зиани тургъæ-мæ ку фæццæуй, уæд Цæгат Иристони нæлгоймæгтæ разæй фæуунцæ, силгоймæгтæ ба — фæстегæй. Хонсар Иристони ба силгоймæгтæ цæунцæ разæй, нæлгоймæгтæ ба — фæстегæй.
Еугурæй дæр фæццæунцæ рæн-гъити, æнкъæйттæ-æнкъæйттæй, кæ-рæдзей фæсте дугæйттæ кенæ ба цуппæргæйттæй. Дугæйттæй цæугæй хестæр фæлæууй рахезæрдигæй, цуп-
пæргæйттæй цæугæй ба хестæр фæ-лæууй рахезæрдигæй дуккаг бунати.
Æгасемæй дæр æнæхъиамæт уотæ.
Къох исесун фиддæлтиккон исафуйнаг æгъдæуттæбæл — еци ихæс алкæддæр сæхемæ истонцæ адæми раззагдæр минæвæрттæ, паддзахи доги æма уæлдайдæр ба советон рæстæги тох цудæй, ка нæ гъæуй, еци æгъдæутти нихмæ.
Финсæг Дзасохти Музафер æ «Зæр-дæйы фыстыты» куд зæгъуй, уотæ ирæд, уайсадун, тог есун, уосæ коруни рæстæги дууердæмæ лæвæрдтæ кæнун æма берæ æндæр æгъдæуттæ нæбал кæнæн, феронх æнцæ.
Рагон царди уæлзайæццæгтæ ма си байзайуй. Уосгорæй кизги хæдзарæ гал ку фæййагоруй, е, æвæдзи, ирæдæн æ къæдзелæ æй! Уæдта и лæвæрдтæ дæр уотæ. Етæ адтæнцæ царди евгъуд доги æстъæлфæнтæ. Уайсадун, фудæбони марди æгъдæуттæ, етæ адтæнцæ æнамонди хуасæ.
Раги дзамани кафти фарнæ берæ адтæй. Ирон адæммæ рагæйдæр кафун адтæй бæрзонд æвæрд. Е Нарти кадæнгитæй дæр бæрæг æй. Ирон кæфтитæ фæсевæди æнхиц кæнунцæ ирон культурæмæ: ирон кафт æвдесуй адæми æгъдау æма æфсармæ.
Киндзæхсæвæри искæнионцæ къæрцгъаст. Ерис бахуæрун — ниуа-зунбæл нæ адтæй, фал ка рæсугъддæр ракафа, ка ба хуæздæр разара. Кафун-мæ æгасæйдæр хъулай адтæнцæ. Нæзарагæ, нæкафагæ лæхъуæн, кизгæ нæ ахедгæгомау кодта гъастмæрцæуæг адæми цæсти. Кегъæрей амундмæ гæсгæ æнæракафун нæ уидæ. Нур дæр цæмæннæ æнгъезуй уотæ исаразун æма хестæрæй-кæстæрæй кафонцæ. Киндзæхсæви нæхемæ фæндур дæр нæбал изæлуй. Рок-музыки концерт исаразунцæ æма сæ гъæрæй адæм кæрæдзей нæбал фегъосунцæ.
Киндзæхсæвæр хæдзари нæбал кæнæн, фал байхуæрсæн зинаргъ ресторантæ, берæ адæм æрхонæн. Еугурей бон уотæ нæй. Киндзæ дæр æрбахонæн уосгори хæдзарæмæ нæ, фал ресторанмæ. Е æй ирон киндзхас-ти традицитæ ихалæг. Берæ адæми æрхунд дæр æй сагъæссаг.
«Газета “Отчизна” (ред. Вадим Бас-каев) осуждает ущельные, корпоративные, родственные, фамильные, поминальные, свадебные и другие застолья, вернее пьянство, где главное — массовость и толпа. Опыт говорит, что толпа никогда не являлась украшением наших ритуалов — свадебных, поминальных и других обрядов. Это явление еще в 19 веке осудили Мусса Кундухов, Инал Кануков, Коста Хетагуров и др.
Толпа — не показатель высокой культуры народа. Не всегда и не все призывались к участию в исполнении тех или иных ритуальных обрядов, и не все являлись участниками продолжительных застолий, особенно поминальных.
До недавнего времени позорным прозвищем считалось “хистхор” — “поминальщик”. Теперь мы активные участники застолий, все, без учета возраста, происхождения, пола и других социальных показателей. На поминках “пируют” молодые мужчины и женщины, девушки. Из женщин только пожилые старухи являлись участниками поминок. Об ограничении возрастного ценза, — в какой-то мере противостоять массовости и всеобщей попойке в наших застольных делах.
У окружающих нас народов есть чему подражать: сдержанность, возрастной ценз, скромность, приличие, соблюдение национального этикета».
Киндзæхсæвæри косарт исфицунмæ фондз лæги фаг æй. Махмæ ба, уæл-дайдæр берæуæладзугон хæдзæртти, æрæмбурд унцæ нæлгоймæгтæ еу-гурæйдæр æма сæ ахсгиагдæр гъуддаг исуй ливзæ искæнун, æма синх æрбадунцæ. Е æй æнæгъдау гъуддаг.
Рагон дзамани киндзæхæсгути æгъ-
дау дæр адтæй фæткæбæл. Нур ба
се ’рветун афонæ ку ‘рцæуй, уæд киндзæхæсгутæ бæрæг нæма фæу-унцæ: ка фæццæудзæнæй æма æгъ-дау ка ратдзæнæй. Киндзæхæссæг гъæ-
уама зона æ ихæс æвæрд, кæса, ке номæй цæуй, уой сæрмæ, уæдта муггаг æма æхебæл дæр гъуди кæна. Киндзæхæсгутæ нимад уонцæ. Арæх, ке фæффæндуй, етæ рандæ унцæ. Хуæдтолгитæ исберæнцæ æма, кин-дзæхонгутæ кумæ фæццæунцæ, уор-дæмæ ниффардæг унцæ. Хестæрмæ, киндзæн æнсувæр зæгъгутæмæ нæ фегъосунцæ, æма си хæлхъойтæ ра-уайуй…
Уотемæй уæ алке цæрæнбон дæр берæ уæд.


ТАГЪАТИ Еристау,
пенсиесæг

Комментарии

BrettDug, 12:29, 28 Июл. 2017

wh0cd98756 <a >Buy Cephalexin Over Counter</a> <a >Bentyl Cost</a>

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: