Цæмæн хъуамæ хонæм нæхи аллонтæ?! (Газеты “Пульс Осетии” № 36 от 11.09.2018 г.)

Ирон адæмы Нарты кадджытæ Цæгат Ирыстоны рацыдысты авд томæй. Дзæнæты бадинæгтæ Джыккайты Шамил æмæ Хæмыцаты Тамарæйы фæрцы. Æмæ дзы цыппар томы цалдæргай кадджыты æмбæлы дзырд аллон-биллон. Уæйгуытæ æмæ иннæ æцæгæлон тыхгæнджытæ нарты – нæ таурæгъон фыдæлты – хонынц аллон-биллон. В. Миллер, ирон адæмы фæрсгæйæ, историон æрмæджытыл æнцой кæнгæйæ, йæ «Ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуат» фыста æнусæй фылдæры размæ, æмæ уым, стæй 2007 азы Мæскуыйы уагъд «Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат»-ы дæр аллон-биллон амынд цæуы, нæ фыдæлты нын иннæ адæмтæ куыд хуыдтой, уый фæзмæгой хуызæй. Абайты Васо йæ «Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат»-ы 1-аг томы 47-æм фарсыл куыд фыссы, афтæмæй ирон адæм сæхи аллон хуыдтой, иннæ адæмтæ сæ афтæ кæй хуыдтой, уымæ гæсгæ. Абон мах нæхи осетинтæ куыд хонæм, уыйау. «Т. е., мы приходим к известному этническому термину алан (греч. Аланои, лат. Алани), названию средневекового народа на Северном Кавказе, исторические связи которого с современными осетинами можно считать прочно установленными (см.: Вс. Миллер, ОЭ III 39–66. – Ю. Кулаковский. Аланы...) В мегр. термин алани удержался до наших дней: он перенесен преемственно на новых насельников аланской территории, карачаевцев», – фыст ис ацы фарсыл. Историйæ, стæй адæмон сфæлдыстадæй бæлвырд у, нæ рагфыдæлты нын иннæ адæмтæ алантæ, аллонтæ кæй хуыдтой, уый. Цымæ уæд сæхæдæг сæхимæ та цы номæй дзырдтой? Нæ чиныг историйы даргъ æмæ гуыргъахъ фæндæгтыл бахъахъхъæнын нæ хъару не сси, æмæ абон ацы фарстæн дзуапп раттын у тынг зын. Фæлæ, иннæ адæмты фæлтæрддзинадыл æнцой кæнгæйæ (зæгъæм, уырысы), зæгъæн ис, рагæй-æрæгмæ нæ иумæйаг ном нæхи æвзагыл ирон кæй у, уый. Уымæй дæр, ахуыргæндтæ куыд раиртæстой, афтæмæй дзырдтæ ари, ирон æмæ алан-æн ис иу уидаг. Ном ирон нæ ариаг дунеимæ кæй бæтты, уый дæр дызæрдыггаг нæу. Уæд цымæ а фæстаг рæстæг кæйдæрты цæмæн бахъуыд уыцы ном, кæддæр нæ æндæр адæмтæ куыд хуыдтой, уымæй баивын? Кæд æмæ алы кæмтты цæрæг ирæттæй
алчидæр, фыццаджыдæр, йæхи хоны йæ комæй, стæй та – ирон. Ома, фæнды Хурыскæсæнæй Хурныгуылæнмæ, фæнды Хуссарæй Цæгатмæ райдай: къобаг, тырсыйаг, туаллаг, захъайаг,
уæллагкоймаг, стырдыгуйраг, мæздæггаг, арагуыйаг, дзимыраг, чысайнаг, гнугъаг, урстуаллаг, рукъаг, дзомагъаг, тлиаг, чеселтаг, къуыдайраг, дæргъæвсаг, куырттатаг æмæ иннæ кæмтты цæрджытæй алчидæр йæхи, фыццаджыдæр, зоны уыцы коймагæй, стæй та – иронæй, нæ Фыдыбæстæ та – Ирыстонæй. Ныр нын нæ ном чидæртæ ивын кæнынц. Æмæ нын уæд нæ æдзард фыдæлты рухс номы фарн та цы зæгъдзæн? Сæ дин, сæ уаг, се ‚гъдау, се ‚взаг сын рох кæнæм. Ныр та – сæ ном дæр?! Æниу Къостайы «Ирон фæндыр» та? «Аллон фæндыр» æй хондзыстæм? Йе ‚мдзæвгæты «Мæ Иры фæсивæд», «Мæ Ирмæ, мæ райгуырæн бæстæм» – ацы ныхæстæ куыд аивдзыстæм!? Æмæ цас сты, цас, «Ирыстон», «ирон»-имæ дзырдбæстытæ?! Уый диссаг у! Кæмæйдæр, дам, ницы рыст æмæ йæ цæст акъахта, уыйау ацы фарста дæр у, царды бынат кæмæн нæй, ахæм тыхæрхъуыды. Æмæ уæд Уæлладжыры комы ном та куыд
аивдзыстæм? Кæнæ Æрыдон, Æрæф, Æрджынарæг, Аргудан æмæ Аргун дæр нæм ницыуал бар дарынц? Ацы нæмттæн дæр сæ райдайæны Ирыдон, Ирæф, Иры нарæг æмæ æндæрты ном ир æвæрд куы ис. Суанг ма ном дыгуроны дæр ир – ирон куы хъуысы: а-дыг + у (и) + рон – адыгагирон. Æвæццæгæн, адыгтимæ æввахс сыхагиуæг кæй кодтой, кæнæ, се ‚хсæн чи цард, уыцы
ирæтты афтæ рахуыдтой. Абон нæм Гуырдзыстонæй цæрынмæ цы ирæттæ æрбалыгъд, уыдон гуырдзиаг ирæттæ куыд хонæм, афтæ, Таджикистанæй чи æрбаздæхт, уыдоны та – таджикаг ирæттæ. Стæй ма – туркаг æмæ сириаг ирæттæ дæр. Ацы ирæттæ æндæр адæмтимæ кæй цардысты, уымæ гæсгæ сæ фыдæлты æвзагыл иузæрдиондæр уыдысты æмæ йын бахъахъхъæдтой йæ хæдхуыз. Сæ ныхасмæ хъусын нын æхсызгон уымæн у. Уыцы уагыл дыгурон диалект дæр бахъахъхъæдта ирон æвзаджы рагон хуыз, æмæ нын абон, нæ дзырдты равзæрдыл дзургæйæ, у стыр æххуыс, æнцой. Ном ивгæ нæу. Суанг дын æрыдойнаг йæхи алагираг нæ рахондзæн, кæд сæ дыууæ дæр Уæлладжыры комæй ралыгъдысты, уæддæр. Афтæ дигорайаг дæр – цыколайаг, кæд сæ дыууæ дæр Дыгургомæй ралыгъдысты, уæддæр. Номы аккаг уæвын хъæуы: йæ кадыл ын кус, йæ намыс ын фылдæр кæн. Ном ивгæ нæу! Нæ иумæйаг
ном дзырддаг ма кæнæм. Кæд искæмæн Ир, Ирыстон, ирон йæ цæстыты сындзытæ сты, уæддæр сыл хъæцæд, фæразæд сын – нæ адæмы ма змæнтæд! Цалынмæ ирон дзыхæй дзурæг
уа, ирон æвзаг уа, уæдмæ нын, нæ фыдæлты иннæ адæмтæ куыд хуыдтой: алантæ, ястæ, астæ, – уыцы нæмттæ ницавæр тыхтæ байсдзысты. Æвзаг у, уыдонæй нæ фæхицæн кæнын цы нæ уадзы, уыцы сæйраг æууæл. «Аллон! Аллон! Аллонбиллон» нæ ахуыргæндтæй, аивады кусджытæй, фысджытæй чи кæны, нæ ном Ирон уымæй аивыныл фæлтæрæнтæ чи кæны, уыдон нæдæр нæ адæмы истори рæстмæ зонынц, нæдæр нæ адæмон сфæлдыстад. Æмæ сын хуыздæр уаид рагон бердзенаг мифологийы Фригийы паддзах Мидасыл Аполлоны фæндæй хæрæджы хъустæ куы æрзад, уæд сæ уый худы бын куыд æмбæхста, афтæ се ‚нæзонындзинæдтæ æмбæхсын.

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: