Аууон æппарынц ирон сылгоймаджы намысыл (Газета «Пульс Осетии» №26, июль 2018)

8 мартъийы агъоммæйы номыры «Рæстдзинад»-ы фыццаг фарсыл рацыд мæ уац «Дæ намысджын чызджытæ, Ирыстон». Уый фæдыл мæм æрбадзырдта иу асгомау нæлгоймаг æмæ мын уайдзæфы хуызы загъта:
– Æгæр уæлиау сæ нæ систай! Æнæуый дæр нæ сæрыл куы сбадтысты...
– Цæмæн афтæ зæгъыс? Мæ уацы кæй кой ракодтон, уыдонæй кæмæ цы фау æрхæссис? – ахæм уыд мæ цæхгæр дзуапп.
– Уыдонмæ ницы... Фæлæ ма абон акæс дæ алыварс æмæ фенай, ирон сылгоймагæн æвзæрæй цастæ æнтысы. Йæ лæджы йæ къæхты бынмæ куыд æппары, зондамонæг нын куыд сси, не ‘гъдæуттæм нын дæрзæг къухæй æвналын куыд райдыдта, нæлгоймаджы разæй фæуынмæ куыд тырны. Суанг ма Уастырджийы ном дзурын дæр райдыдта... Йæ цотмæ иронау нал дзуры, афтæмæй мадæлон æвзаг у.
Æмæ ма ноджы æмæ ноджы цыдæртæ дзырдта ас нæлгоймаг мæстджынæй. Мæнæн ын æгъгъæд зæгъын мæ бон нæ уыд. Уымæн æмæ хистæр уыд, стæй рæстытæ дæр дзырдта. Гъеныр ма мын зæгъут, зынаргъ газеткæсджытæ, газет «Стыр Ныхас»-ы йæ егъау уацы Уастырджи, Уастырджи чи фæфыста, уыцы сылгоймаг раст уыди? Сылгоймæгтæ йын йæ ном куы никуы дзырдтой æмæ дзурынц, Лæгты дзуар æй куы хонынц, уæд?.. Йæ кувæндæтты бынмæ цæугæ дæр куынæ кодтой. Уый бынтон бæлвырдæй æвдыст цæуы Рекомы Уастырджийы кувæндоны. Сылгоймæгтæн, стæй чызджытæн дзы кæдæмты æмбæлд цæуын, уыцы бынæтты сæрмагонд кувæндæттæ куы ис!
Уæдæ Хетæджы Уастырджийы кувæндоны (Тымбылхъæды дзуар æй куы хонынц) бынмæ та ирон сылгоймаджы фыццаг хатт бакъахдзæф кæнын цард йæхæдæг бадомдта, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг ын йæ хæстоны Уастырджийыл чи бафæдзæхстаид, ахæм нæлгоймаг куы не ссардта, уæд – хатыртæ дзы ракургæйæ æмæ йын табутæ кæнгæйæ.
Уыд Нартæм дæр ахæм бынат, сылгоймагæн дзы фынгыл æрбадæн кæм нæ фæтчыд – хъæздыг Борæты Æрдамонгæ хæдзар. Иумæйаг куывдтæ æмæ уынаффæтæ кæм кодтой, ахæм хæдзар. Фæлæ сæм сылгоймаг дæлиау æвæрд нæ уыд. Куыд æй нымадтой, уый бæрæггæнæн у Сатана. Сæ зын сахат ма зондæй дæр кæй фарстой, уый!
Кадджын уыд сылгоймаг ирон адæммæ рагæй-æрæгмæ. Æнæхъуаджы сæм æфхæрды бынаты никуы уыд. Уæззау ын уыдысты царды уавæртæ. Фæлæ сын уæддæр фæрæзта, йе ‘гъдау йæхимæ уыд, йæ моимæ иу цæды галтау царды уæз ласта размæ, бирæ цот кодта. Æмæ уыдон абон сты ирон адæм!
Æрæджы дæр ма-иу ирон кадджын сылгоймаг хъæуы уынгты куы æрцæйцыд, уæд ын-иу хистæр нæлгоймæгтæ сæ лæдзджыты æнцæйтты дæр слæууыдысты. Сылгоймаджы хъæр ныхас нæ фехъуыстаис. Ныр дзы ахæмтæ фæзыны æмæ зæгъдзынæ, мæнæ хæйрæджы фæлдыст, йæ дзыхæй цыма хæйрæг дзуры, афтæ дæм фæкæсдзæн. Бæрц нæ зонынц æмæ иннæтыл дæр къæм æппарынц. Æгъдау амонæг дзы чи свæййы, уымæ-иу бæргæ йæхимæ æгъдау куы уаид, фыццагдæр уал-иу йæхимæ куы æркæсид, цы цардвæндагыл рацыд, уым цал рæдыды фæкодта, уыдоныл-иу биноныг куы ныхъхъуыды кæнид.
Нæлгоймаг æмæ сылгоймаджы Хуыцау кæрæдзийæн сфæлдыста. Æмæ кæрæдзимæ хъуамæ аиппытæ ма агурой, фæлæ дзы, кæмæ цы нæ фаг кæны, уый иннæ æххæст кæна. Нæлгоймаг, дам, сыхырнайæ луары, сылгоймаг та – сасирæй. Уый у сæ æрдзон-гуырдзон миниуæг æмæ йын аивæн нæй. Æмæ лæг кæм рæдийы, царды фарстатæ сыхырнайæ кæм луары, уым ыл ус йæхи хъуамæ ма атигъ кæна, фæлæ йæ фарсмæ балæууа æмæ, йæ уынаффæ, йæ ми царды цыдыл кæм нæ бады, уый йын æнæхылæй, æнæзондамынæй, æнæкъуырдтытæ æмæ æнæуайдзæфтæй бараст кæнын кæна. Йæхæдæг дæр уыцы хъуыдымæ цæмæй æрцæуа, ууыл бацархайа уæзданæй. Афтæ хъуамæ архайа лæг дæр. Æмæ сын уæд царды цыфæнды зын хъуыддаг дæр бакæнын бантысдзæн, æнцондæрæй йæ сæрты ахиздзысты.
Ирон сылгоймаг рагæй-æрæгмæ куыстуарзаг уыд, хæрдыл та – гуыххæл. Уый бафиппайдтой, Ирыстонмæ дард бæлццæттæ цæуын куы райдыдтой, уæд уыдон дæр. 1830 азы газет «Тифлисские ведомости»-йы иу автор йæ фæсномыгимæ Ирыстоны тыххæй ныммыхуыр кодта уац. Уым уый фыссы: «Женщины в Осетии есть образец трудолюбия... Труд и частое движение на чистом воздухе развивает стан девушек и делает их крепкими, стройными, свежими и румяными. Сему немало способствует и простая, весьма умеренная их пища. Редкое же употребление ими горячих яств доставляет зубам их прелестную перловую белизну»... Ныр та куыд у сæ уавæр. Зивæджы низ дзы бирæтыл бахæцыд. Зивæг кæнын райдыдтой бæрæгбоны Хуыцауы, зæды, дуаджы номыл æртæ хæбизджыны скæнынмæ дæр, æгъдау раттынмæ, сæйрагдæр та сæ æрдзон хæс – цот кæнынмæ. Ахæмтæ тагъд зивæг кæнын райдайдзысты сæ уæттæ рафснайынмæ дæр æмæ сæ бырæтты сæрты дыууæрдæм хиздзысты. Сæхæдæг та къæцæлæй арæзт чындзытау хæрзарæзтæй цæудзысты.
Диссаг та ма уый у, æмæ ирон сылгоймаг раздæр йæ æнкъарæн нæлгоймагмæ æмбæхсын зыдта, сусæгæй йын фæрæзта, кæд-иу æй йе ‘мгар чызджытæй искæмæн зæгъын сфæрæзта, уæд ын-иу фенцондæр. Уый хыгъд лæппутæ сæ сусæг уарзæттыл зарджытæ кодтой. Иуæй-иннæ рæсугъддæр æнкъарæнтимæ. Æмæ дзы бирæтæ баззадысты ирон адæмон сфæлдыстады. Зæгъæм:

Мит ныууарыд уæрагмæ
Рауай ма, чызгай, мæ размæ,
Бирæ нæ, фæлæ æрдæг фæндагмæ.

Кæнæ:

Урс дæллагхъуыр дæ, сау æрфыг,
Бирæ дæ уымæн бауарзтон.

Уæдæ Къостайы «Усгуры мæт» æмæ «Усгуры хъынцъым», Кочысаты Мухарбе-джы «Сау цæстытæ» кæуылты сты, стæй иннæ ирон фысджыты фыст уацмысты сылгоймаг куыд бæрзонд æвæрд у! Ныр та ахæм зарджытæ фыссын æмæ зарын райдыдтой сылгоймæгтæ нæлгоймæгтыл. Судзынц уарзты цæхæры æмæ сæ уарзт хъарынц лæппутæн.
Уый, кæй зæгъын æй хъæуы, лæппутæн сæхи аххос дæр у. Ирон нæлгоймаг лæджы тæф нал кæны, æмæ йын сылгоймаг йæхионтæ кæнын кæны. Алцыдæр лæгæн æххæст кæнын кæны, суанг йæхи хæстæ дæр. Æмæ лæг фæоцани. Оцани та ахæм, æмæ ницæмæуал арæхсы, карз нозт нуазын, къамæй хъазын æмæ дам-думтæ кæнын йеддæмæ. Æмæ ма, гæды мыст ахсын куы нал фæраза, афтæмæй, мыст фенгæйæ, æнæбары къуымæй куыд бауаса, уыйау раздæры зарæджы ныхæстæ: «Мæ бон куы нал у, нанайы рæсугъд, æнæ дæу цæрын, мæ бон!» æндæр хуызы ныллæг хъæлæсæй базары: «Мæ бон куы нал у, нанайы рæсугъд, дæуимæ цæрын, мæ бон!»
Ирон адæммæ сылгоймаг æгады, æфхæрды бынаты никуы уыд. Æгад æй чи кодта, уыдонæй, уыцы хъуыддæгтæй йæ хъахъхъæдтой. Уæззау уыдысты йæ царды уавæртæ, фæлæ сын уæддæр фæрæзта, бирæ цот кодта æмæ ирон адæмы нымæц рæзт. Йæ цардæмбал, йæ мой дæр хуыздæр уавæры нæ уыд. Царды уæззаудæр уæз ууыл æнцад, уæззаудæр куыстытæ уымæн кæнгæ уыдысты, æмæ йын æдзухдæр уыд æнцой. Ныр та йæ бон цы нæу, уый дæр дзы домы, зонд ын амоны.
Зондамонынмæ басгуыхтысты нæ сылгоймæгтæй иуæй-иутæ æхсæнады дæр. Йæхимæ æгъдау кæмæ нæй, ахæмтæ та сæхи æгъдауæвæрæг кæнынц. Амонынц нын, нæ бæрæгбæттæ куыд æмæ кæд кæнгæ сты, куыд кувгæ нын у, уый. Уымæй дзы суанг фынгыл дæр чидæртæ хистæр нæлгоймагау йæхи кувæг дæр акæны, сидтытæ æмæ рæгъытыл схæцы, хæрд æмæ йын нозтæй бафсис нал вæййы. Уыдонæн сæ фылдæр сты, æрыгонæй йæхимæ æгъдау кæмæ нæ уыд, ронбæгъдæй чи фæцард, ахæмтæ. Ныр ын уый фадат нал ис, æмæ уæдæ йæхи цы фæкæна. Иуæй-иутæ нæм дзы «гастрольтæй» сыздæхтысты Астæуккаг Азийы бæстæтæй æмæ æндæр рæттæй. Сæ цæсгом хъæцы, æфсæрмы нæ кæнынц æмæ нын не ‘гъдæуттæм ныхилынц. Æгъдау цы у, уый не ‘нкъаргæйæ!
Уæлдæр куы загътон, ацы ныхасыл мæ бафтыдта, мæ уацы фæдыл мæм чи æрбадзырдта, уыцы ас лæг – нæ газеткæсæг, æмæ мын æгæр даргъ рауад, фæлæ ма æнæзæгъгæ нæй, нæ динон уырнынад нын иуæй-иу сылгоймæгтæ адæмы цæсты куыд æфтауынц, нæ кувæндæттæм, сæ историмæ куыд ныхилынц, уыцы фæлтæрæнты тыххæй. Уыдонæн нæ цæсгом ис, нæ рæстмæ хъуыдыкæнынад, æмæ, сæ сæрты цы фæмидæг вæййы, уый атауыс кæнынц адæмы æхсæн. Æмæ дзы Уастырджи кæмæ йæ фатеры форточкæйæ æрбатæхы, кæмæ йæ кæртмæ æрбацæуы... Иу та мын дзы мæ кусæн уаты афтæ зæгъы: «Хуыцау мемæ ныхас кодта æмæ мын афтæ зæгъы». Æз æй дзурын нал суагътон, ноджыдæр ма исты æдылы ныхас куы срæцугъа, сæппара, уый адæргæй. Гъеныр, хорз адæм, уыдон хæйрæджы сайд не сты, бæттинаг æрратæ?
Кæй зæгъын æй хъæуы, кæй кой ракодтон, ахæм сылгоймæгтæ стæм сты, фæлæ уæддæр æвзæрæрдæм ахадынц иннæтыл дæр. Уымæй сты дзыхджын, ныхджын, цыракæнонтæ. Æмæ иннæ ирон сылгоймæгты дæр æгад кæнынц. Цæмæй афтæ ма уа, уый тыххæй æгæнонтæн йæ цæфыл ныхкъуырд дæттын хъæуы, сылгоймæгтæ сты, уый нæ хынцгæйæ.

ЦГЪОЙТЫ Хазби

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: