Кувæндоны мысайнæгтæ куывдтæн не сты (Газета «Пульс Осетии» №20, май 2018)

Ирон адæм рагæй-æрæгмæ иунæг Хуыцаумæ кувæг сты. Табуйаг сын у, æмæ ма йæ фырбуцæн хонынц Стыр Хуы-цау, Цытджын Хуыцау, Дунескæнæг, Дунесфæлдисæг Хуыцау. Йæ æххуысгæнджыты – зæдтæ æмæ дауджыты дæр йæхæдæг сфæлдыста, стæй ма адæмы дæр.
Ирон адæм сыгъдæгзæрдæйæ Хуыцаумæ кувынц иуда-дзыг: хæдзары уа, куысты, фæндагыл, хъуыддаджы, сæхи йыл фæдзæхсынц. Афтæ – йе сконд зæдтæ æмæ дауджытыл дæр. Фæлæ ма дзы алкæй номыл дæр Ирыстоны ис кувæндон. Сæ бæрæгбæтты сæм табуйаг фынгтыл иумæ кæм кувынц, ахæм бынæттæ. Уыдон Ирыстоны сты æппæты сыгъдæгдæр рæтты, хæхбæсты та сæ фылдæр – бæрзонд хæхты хъæбысты æмæ рæгътыл. Сæ быны ис найфæттæ, цардахътæ.
Кувæндæттæм ирон адæм цæуынц рæсугъд хъуыдытимæ, сыгъдæг зæрдæйæ, афтæ – удæй, зондæй æмæ буарæй дæр. Цæмæй Стыр Хуыцаумæ, зæдтæ æмæ дауджытæм сæ кувын сыгъдæгæй фæхæццæ уа, сæ кувинаг æмæ мысайнæгтæ сын айсой, Дунескæнæг Иунæг Стыр Хуыцауы хæрзтæй фæхайджын уой.

Ирон адæймаг Стыр Хуыцауы, йе сконд зæдты æмæ дау-джыты номыл цыдæриддæр кодта кувæндоны, хæдзары, уый зæрдæрайæ, æхсызгонæй, сыгъдæгæй, рæсугъд æмæ бæлиццаг хъуыдытимæ. Ныр дæр хъуамæ афтæ уа.
Кувæндоны бын, Хуыцауы раз куыд у, афтæ хъæздыг æмæ мæгуыр, зондджын æмæ зондцух æмсæртæ сты. Хуыцауы, йе сконд зæдты æмæ дауджыты æргом дæхимæ нæдæр хъæздыгдзинадæй, нæдæр зондæй раздахæн ис. Зæрдæйæ цы цæуы, уый зæрдæмæ хъары. Æмæ уыдонмæ дæр зондæй нæ, фæлæ зæрдæйы бынæй кувын хъуысы. Фыдæлтæй-иу алчи кувæндоны бынмæ йæ æртæ æртæдзыхоны æмæ кусæрттимæ кæнæ æртæ фæрсчы хаимæ, физонæгимæ нæ цыд. Мæгуыры фадат уыйбæрц нæ амыдта. Фæлæ уæддæр йе ‘гъдау нæ уагъта, йæ кувинаг æртæдзыхонтимæ йын фаг уыдис дзыккайы къус æмæ бæгæныйы дурын. Уыдонæй скувгæйæ йыл-иу бафæдзæхста йæ бæлццоны, йæ кæстæрты, йæ рынчыны, йæ хорз хъуыддаджы райдайæн.

Ныр дæр, адæм мулчы фыдæй куы ныддихтæ сты, уæд хъуамæ афтæ уа. Кувæндоны бынмæ стыр хæссинæгтимæ цæуын æнæмæнг хъуыддаг нæу. Дæ къух куыд амоны, афтæ кæн, æцæг сыгъдæгæй. Сыгъдæгæй хъуамæ конд æмæ фых æрцæуой дæ кувинæгтæ.
Раздæр кувæндоны мысайнагæн æвæрдтой згъæр æхца – æртæ суарийы. Уымæй дæр хæрзæхсадæй, урс бæмбæджы тыхтæй. Уæд уыдон æхца уыдысты. Байаты Гаппойы ракуывды ахæм ныхæстæ ис: «Мысыры æвзистæй дын – мысайнаг». Ныр æртæ суарийы згъæр æхца дæр нал ис. Æмæ чидæртæ афтæ срæдау сты, сæ давд æхцаты фæрцы сæхицæй афтæ ныббуц сты æмæ кувæндоны мысайнагæн мин сомы дæр сæвæрынц. Уымæй цы зæдмæ, дуагмæ кувынц, уый зæрдæ балхæнынмæ хъавынц. Дзæгъæлы! Иуæй давæггаг æхцайæ мысайнаг æвæрын нæ фæтчы, рæстгæнджыты хорзæх нæ ары. Къæрныхы куывд Хуыцаумæ куыд нæ хъуысы, афтæ. Иннæмæй гæххæттын æхца чъизи у: кæй æрмтты, æртты нæ вæййы, суанг хуыйы фыд уæйгæнæджы къухты дæр. Æмæ йын згъæр æхцайау ныхсæн нæй. Кувæндон та зæдтæ æмæ дау-джытау сыгъдæгдзинад уарзы.
Куыд зонæм, афтæмæй ирон адæм Хуыцаумæ, йе сконд зæдтæ æмæ дауджытæм кувгæйæ фынгмæ æввахс нæ уа-дзынц хуыйы æмæ карчы фыд, стæй айк дæр. Бæрæгбоны фынг та табуйаг у, зæды, дуаджы номыл кувинæгтæ йыл ис, уæлдайдæр ма йыл мысайнæгтæ æвæрд куы уа, уæд. Гъе уымæ гæсгæ цыфæнды ног гæххæттын æхца дæр мысайнагæн нæ бæззы! Згъæр æхца у мысайнаджы аккаг, æмæ ис ахæм згъæр æхцатæ 5-гай сомтæ. Мæгуырæн дзы йæ фадат у иу сæвæрын, хъæздыгæн та – æртæ. Фондз дæр у æнæкъай, стæй – æртæ фондзы – фынддæс сомы дæр. Æцæг, æхсадæй, бæмбæджы, кæнæ урс хæцъилы, гæххæтты тыхтæй хæсгæ сты кувæндонмæ. Хистæр кувгæйæ фæзæгъы: «Барст дын уæд нæ кувинаг, айс нын нæ мысайнаг». Сылгоймæгтæ Мады зæды, Мады-Майрæмы, Алардыйы æмæ иннæ зæдты кувæндæтты, чызджытæ та Рекомы фарсмæ Чызджыты кувæндоны бæлæстыл, хъæдтыл бабæттынц урс хæцъилы уадздзæгтæ кæнæ лентытæ, цæмæй сын цот дæттой, чи сын ис, уыдон та æнæниз уой. Чызджытæ та хорз амонд арой.

Мæнæн мæ ныхасы сæйраг абон у кувæндоны мысайнаг, кувæндоны мысайнæгтæ æрмæст куывдтæн кæй не сты, уый. Ирон адæмæй рох кæны дзырд къусбар. Бæрæгбоны агъоммæ-иу куывды фысымтæ æрзылдысты сыхыл кæнæ хъæуыл уæливыхтæ æмæ бæгæныйæн хор æрæмбырд кæныны тыххæй. Рагацау-иу баныхас кодтой, хæдзарæй цалгай къусыдзæгтæ хъæуы, ууыл. Уыцы иу рæстæг-иу æхсæны цыхтыты амал дæр бакодтой, кусарт та кодта куывды фысым, кувæндоны фарн æфтыд цы хæдзарыл уыд, уый бинонтæ. Уый тыххæй-иу кувæндоны мысайнаг дæр æфснайд уыд уыдонмæ. Æмæ дзы-иу дзуарылæг кæцыдæр хай рахицæн кодта иумæйаг куывдæн. Иннæ хардзгонд цыд, фыццаджыдæр, кувæндонмæ базилыныл, фæаивдæр, фæуæрæхдæр, фæмидисджындæр æй кæныныл.

Уымæй уæлдай дзы хардз кодтой æхсæнадон иумæйаг хъуыддæгтыл, рынчынтæн, сидзæртæн дзы æххуыс кодтой. Хæрын æмæ нуазыныл сæ нæ хардз кодтой, фæлæ удыбæстæ скæныныл. Уыдон адæм кувæндоны бын æвæрынц Стыр Хуыцау, зæдтæ æмæ дауджыты номыл æмæ сæм фæстæмæ хъуамæ здæхой сæ хорзæхтимæ. Кувын удсыгъдæггæнæн фæрæз у, æмæ дзы адæймаг рæстагæй цæрынмæ ныфсуа-дзыны хорзæх хъуамæ ара. Уымæн ахъаз уыд кувæндоны мысайнаг дæр удыбæстæйаг хъуыддæгтыл хардз кæнгæйæ.
Ныр та уавæр куыд у? Æвæццæгæн, ныры дуджы æппæты фылдæр мысайнаг æвæрд цæуы Хетæджы Уастырджи, Ныхасы Уастырджи æмæ Мыкалгабыры кувæндæтты. Æмæ цы фæвæййы? Кувæндæттæм дзы уæлæнгай зылдтытæ акæнынц, иннæмæй куывдтæ кæныныл сбæндæн вæййынц. Уæдæ сæм ныхилджытæ дæр разыны. Афтæ у иннæ кувæндæтты мысайнæгты хабар дæр.

Æртæ азы размæ нæм «Рæстдзинад»-мæ Црауæй æрбацыд æрмæг, фæззæджы Хетæджы Уастырджийы кувæндоны мысайнæгтæй цы диссаджы куывд скодтой, уый тыххæй. Ахæм куывды фæбадтысты Ногхъæуы, стæй, æвæццæгæн, Алагиры районы иннæ хъæуты цæрджытæ дæр. Куыд рабæрæг, афтæмæй дзуарылæгтæ мысайнæгтæ хъæутыл байуæрстой. Гъе уый дын, гъе! Æндæр хуыздæр хъуыддагыл сæ схардз кæнын нæ базыдтой.
«Иры Стыр Ныхас»-ы фыццаг сæргълæууæг дзæнæтыбадинаг Гиоты Михал Ирыстоны кувæндæттæм базилыныл зæрдиагæй архайдта. Æппæты фылдæр ын бантыст Хетæджы Уастырджийы кувæндоны. Фæлæ йын уый та йæ мысайнаг районтыл дихтæ кодта. Ирыстоны æппæт хъæутæй дæр, дам, йæ бынмæ цæуынц æмæ сын йæ мысайнаг дæр иумæйаг у. Уыцы хъуыды мæнмæ раст нæ фæкаст æмæ йын иу æмбырды афтæ куы зæгъин: «Уыцы мысайнæгтæй «Нарты кадджытæ», «Абетæ» кæнæ æндæр ирон чингуытæ куы рауадзиккам æмæ сæ Ирыстоны скъолатыл æмæ библиотекæтыл лæвар куы байуариккам, уæд уый арфæйаг дæр нæ уаид нæ адæмæн? Куывдтæ кæнын кæй фæнды, уыдон сæ кæнæнт сæхи хардзæй». Хорз фæндон у загъта, бæргæ, фæлæ дзы хъуыддаг нæ сырæзт.
Уæд мын бабар кодта Стыр Ныхасæн газет рауадзыны хъуыддаг. Уый тыххæй йæ хæрдзтæ æмæ йæ кусджытæ цал хъуамæ уой, уый базонын. Ном ын раттын æмæ дзы фондз номыры рауадзын. Йæ курдиат ын сæххæст кодтон. Газетæн радтон сыгъдæг ирон гуырахстджын ном «Намыс». Фæлæ цæмæдæр гæсгæ йæ зæрдæмæ нæ фæцыд. Рахуыдтой йæ «Стыр Ныхас» æмæ йæ абон адæм хæццæ кæнынц æхсæнадæн йæхи номимæ. Газет «Стыр Ныхас»-ы редакторæй Хæмыцаты Морис кусын куы райдыдта æмæ йæ фыццаг мызды фылдæр хай фæндзгай сомтæй куы федта, уæд куыстæй йæхи суæгъд кæнын кодта. Йæ мызд йæ цардæмбалмæ бахаста æмæ йын бафæдзæхста, иу капекк дæр дзы хæдзарыл куыд нæ схардз кæна, Уастырджимæ скувынмæ дзы фынг куыд æрцæттæ кæна. Йæхи, йæ бинонты бахызта зæды фыдæхæй. Мысайнæгтæм чи фæныхилы, уыдон æвыдæй кæй нæ баззайынц, уый зоны.

2008 азы 24 январы Стыр Ныхасы Советæн уыд æмбырд. Уырдыгæй газет «Рæстдзинад»-ы мыхуыргонд æрцыд Цъебойты Сергейы æрмæг. Уый уым фыссы: «Æмткæй райсгæйæ, Хетæджы Уастырджийы бæрæгбоны цы мысайнæгтæ æрæмбырд, уыдон иумæйаг бæрц (дыууæ боны баиу кæнгæйæ – дыууæ боны бæрæггонд цыд, æмæ фыццаг боны мысайнæгтæ чи систа, уый не сбæрæг) схæццæ уыдаид 700-750 мин соммæ, фæндаггæрон цы мысайнæгтæ æмбырдгæнæн ис, уырдыгæй та, Биджелты Асланы хъуыдымæ гæсгæ, æрвылбон сисынц 2500-3000 сомы. 13 июлы цы мысайнæгтæ бамбырд, уыдон систой æмæ сæ бахастой æфснайæн банчы Алагиры районы Ныхасы хыгъдмæ. Уыимæ куыд рабæрæг, афтæмæй Хуыдæлты Валери 170 мин сомы бахаста «Кувæндæтты фонд»-мæ, 150 мин сомы арвыста Хуссар Ирыстонæн æххуысæн РЦИ-Аланийы Фæллойы æмæ социалон рæзты министрады хыгъдмæ». Уæдæ сæм ныхилджытæ дæр куыд нæ уыдаид.

Ныры дуджы Дзæуджыхъæуы ирон цæрджытæй алы сыхы дæр Хетæджы Уастырджийы бæрæгбоны иумæйаг куывдæн къусбары хуызы æрæмбырд кæнынц, рагацау цасгæйттыл бауынаффæ кæнынц, уыйбæрц æхца. Уыдонæй кувæндонмæ сисынц мысайнаг, стæй ма уымæй уæлдай, йæ бинонты номыл сæрмагондæй мысайнаг чи фервиты, уыдоны мысайнæгтæ уыцы бон æгъдауимæ æрвыст æрцæуынц кувæндоны бынмæ. Ахъуы-
ды кæнгæйæ дзы Дзæуджыхъæуæй фылдæр мысайнаг ничи æвæры. Ахæм æгъдау кæнынц Ирыстоны иннæ иумæйаг кувæндæттæн дæр. Уыдоны мысайнæгтæ иумæйаг сты æмæ хъуамæ хардзгонд цæуой ирон адæмы иумæйаг хорз хъуыддæгтыл!
Уæлдæр, Цъебойты Сергей цы нымæцтыл дзуры, уыдон азæй-азмæ фылдæр кæнынц. Æмæ Хетæджы Уастырджийы кувæндоны бын ныр дæс азы фæстæ цас мысайнаг æвæрд æрцæуы, ууыл ма ахъуыды кæнут. Цы фæвæййынц? Ирыстонæн, ирон адæмæн иумæйаг хъуыддагыл кæд æмæ кæм разындысты? Никуы! Ницы! Ирон адæмæн сæ фылдæр цæры горæт Дзæуджыхъæуы. Дзæуджыхъæу у нæ республикæйы сæйраг горæт. Ирыстонмæ, Хуссармæ уа,  Цæгатмæ, цыфæнды цыты уазæг куы æрбацæуы, уæд Дзæуджыхъæумæ ма баздæха, уымæн уæвæн нæй. Æмæ дзы цы ирондзинад бафиппайдзæн? Аргъуантæ, мæзджыттæ, музейтæ, историон хæдзæрттæ. Уæрæсейы Федерацийы алы горæты дæр уыдон сты. Ницæмæй сæ хицæн кæны Дзæуджыхъæу дæр.

Ныр цалдæр азы алы газетты, æмбырдты ныхас цæуы, горæты разамынд Терчы галиуварс ирон тырыса кæм æрсагъта, уый дæле Сомихы аргъуаны бакомкоммæ Фыдæлтыккон ирон бæрзонд мæсыг галуан-гæнахимæ самайыныл, æхсæнад «Иудзинад»-ы газеты ма йын йæ ныв дæр ныммыхуыр кодтой. Аразгæ та у, Ирыстоны кувæндæтты цы мысайнæгтæ æвæрд цæуы, уыдонæй. Цæмæй ирон адæмæн арфæйагдæр уа! Республикæйы бюджеты дзыпмæ æвнæлд куыд нæ æрцæуа, афтæ. Ацы хъуыддаджы мах фыццаг нæ уыдзыстæм – мæхъæл, цæмæй сæ тейптæ кæрæдзи хуыздæр æмбарой, уый тыххæй сæ сæйраг горæты самадтой бæрзонд егъау мæсыг. Алы тейпæн дæр дзы ис хицæн уæладзыг, Цæцæны мæзджытæн та – Европæйы мæзджыттæй æппæты егъаудæрæн – йæ алыварс алы тейпæн дæр хæрдмæ фæцыд йæ мæсыг. Ацы адæмты пысылмон дин иу кæны, фæлæ ма уæддæр сæ æнгомдзинадыл архайынц фыдæлты фарнæй.

Мах, ирон адæм, алы динтыл хæст стæм, иу нæ кæнынц не ‘взаг, не ‘гъдæуттæ, фыдæлты фарн. Уыдон та баст сты Уастырджимæ кувынимæ. Уый у уæларвон фарны тых. Æмæ Терчы был ахæм мæсыг арæзт куы æрцæуид, уæд уый ирон адæмæн уаид Уастырджимæ кувæн уаз бынат дæр. Галуан-гæнахы та æрбынат кæнид «Иры Стыр Ныхас», æмбырдтæгæнæн зал дæр дзы куыд уа, йæ кæрты та – нæ адæмæн хуыздæр хæрзты чи бацыд, уыдоны бюсттæ.
Ам ацы егъау мæсыг галуан-гæнах иттæг хорз рафидауид Ирыхъæуы æмæ Сомихы аргъуантимæ, Суннитты мæзджытимæ. Уый-иу цыфæнды цытджын уазæг дæр æнæбафиппайгæ нæ фæуаид. Йæ саразыны хæс, фыццаджыдæр, хауы «Иры Стыр Ныхас»-мæ. Уымæн ацы æнæмæнг хъæугæ хъуыддаг йæ къухы куы бафтид, уæд йæ ном æнустæм ирон адæмæн арфæйагæй баззаид.

Кувæндæтты мысайнæгтæ фылдæр ахæм иумæйаг хъуыддæгтæн сты, адæмы иудзинадæн, сæ фарнæн, сæ хуыздæр фидæнаразæг мадзæлттæн. Куывдтæн та нæ фыдæлтæ къусбар куыд кодтой, афтæ дæ хæдзары бæркадæй фæкæс. Æмæ дæ кувинаг Стыр Хуыцауæн, йе сконд зæдтæ æмæ дауджытæн барст уа, дæ мысайнаг – ист!

ЦГЪОЙТЫ Хазби

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: