Не ‘взаг – нæ цин, нæ мæт (Газета «Пульс Осетии» №17-18, май 2018)

Æрæджы газет «Пульс Осетия»-йы, йæ 14 номыры, 10 боны рауагъды, куы бакастæн Хъуысаты Батрбеджы уац «Обсуждаем тень проблемы», зæгъгæ, ахæм сæргондимæ, уæд æй цы сусæг кæнон, зæрдæсастæй дзы кæй баззадтæн уый, æмæ йæ авторы загъдау, «хочу сказать», мæ зæрдæйы цы хъуыдытæ фæзынд, уыдоны фæдыл. Кæд мын æгæр карз уой, уæд рагацау хатыр курын.
Куыд ис, нæ фыдæлтæ цæсты гагуыйау кæй фæхъахъхъæдтой, æнусты дæргъы цы æвзагыл дзырдтой, мадæлон æвзаг кæй хонæм, уый ныхмæ тох самайын? Уый мæнмæ стыр аипп кæсы, сæры зонд æй нæ ахсы, зæрдæ йæ йæхимæ нæ исы. Стæй мæм уацы автормæ сæвзæрд фарст: кæд нæ ирон æвзаджы хъысмæтыл ныхас цæуы, уæд ыл уырыссаг æвзагыл цæмæн дзурыс, нæ ирон æвзагыл кæрæдзийы æвзæрдæр бамбардзыстæм, æви йыл æрвæсгæ нæ кæныс?!
«Æргом ныхасы къæм нæй», – зæгъы ирон æмбисонд. Уац йæ райдайæнæй йæ кæронмæ куы бакастæн, уæд скодтон хатдзæгтæ æмæ æрцыдтæн ахæм хъуыдымæ: йæ автормæ ирондзинад ныллæг æмвæзады æвæрд кæй у, растдæр зæгъгæйæ та йæ æрдумæ дæр кæй нæ дары.
Куыд зонæм, афтæмæй ирондзинады бындур сты не ‘взаг, не ‘гъдæуттæ æмæ нæ фарн. Уыдон нын абон цы уавæры сты, стæй сомбон цы уагыл æвæрд уыдзысты, ууыл хъуамæ уа нæ сагъæс, нæ мæт. Мах нæ ирондзинадæн уымæн фаг аргъ нæ кæнæм, æмæ нын æй чи балæвар кодта, уыцы дзæнæты бадинаг фыдæлтæ чи уыдысты æмæ цы фарны хъуыддæгтæ арæзтой, цæмæй мах абон, сæ фæдонтæ, амондджынæй цæрæм, уыцы фыдæбæттæ нывыл нæ зонæм. Æмæ уымæн нæ сæр сæрмæ нæ хæссæм, нæ национ хиæмбарынад уымæн лæмæгъ æмæ ныллæг уавæры ис. Нæ национ хиæмбарынад нывыл кæй нæу, кæрæдзийы хорз кæй не ‘мбарæм, нæ истори, не ‘взаг, не ‘гъдæуттæм хæдзардзин цæстæй кæй нæ кæсæм, уый нæ галиу фæндагмæ здахы, иннæ адæмыхæттыты цæсты нæхи æфтауæм. Иуæй-иутæ фыссынц æрмæстдæр сæхи равдисыны охыл, ома, куырыхон дæн, зæгъгæ, æмæ-иу сæ архайдыл биноныг цæуылнæ ахъуыды кæнынц, адæмæн пайда æви зиан æрхæсдзæн ууыл, адæмы æддæг-мидæг цæмæн ауайын кæнынц?! Нæ ахуыргæндтæ доцент Куыдзойты А. æмæ профессор Хъамболты Т. æрæджы газет «Северная Осетия»-йы (№ 2, 11.01.2018) ныффыстой уац ирон æвзаджы хъысмæты фæдыл æмæ уагæры æвзæрæй цы загътой, цæмæн сæ фæкодта Хъуысайы-фырт уайдзæфты бын? Кæцæй зыны сæ азым?!
Уыдонæн бузныг зæгъын хъæуы, æгайтма сæ адæмыл, се ‘взагыл æнувыд æмæ иузæрдион сты. Афтæ кæй зæгъынц, нæ фæсивæд стæмтæй фæстæмæ иронау нал дзурынц, уым мæнг ныхасæй цы ис?
Æрхæссæм нæ цардыуагæй иу цалдæр дæнцæджы. Адæймаг кæцыфæнды дуканимæ, йе та афтекмæ куы бацæуы æмæ уæйгæнджыты куы бафæрсы, исты базайраджы кæнæ хосы тыххæй, уæд дын дзуапп иронау ничи ратдзæн, фæлæ уырыссаг æвзагыл фемæхсынц. Уæдæ нæ сахары сæйраг проспекты дæр цы æрыгон фæсивæд вæййы, стæй йæ кары чи бацыд, уыдон дæр, кæд ирæтты нæмттæ хæссынц, ирон мад æмæ фыдæй райгуырдысты, уæддæр сæ мадæлон æвзагыл сыстырзæрдæ сты æмæ йыл нæ дзурынц. Афтæ алы ран дæр, куывды, чындзæхсæвы æмæ ма суанг зианы дæр. Мæнæ ирон фынджы бадт куы райсæм, уæд уым дæр ахæм хистæртæ разыны, кæцытæ ирон сидтытæ æмæ гаджидаутæ иронау нæ, фæлæ уырыссагау фæдзурынц. Ирон æвзаг нæ цæстыты раз мынæг кæны, хъæрзы, агуры æххуыс, фæсдуармæ йæ кæй схо-йынц, уый тыххæй, æмæ йæм æххуысы къух бадарæг нæй. Уый нæ, фæлæ йæ чидæртæ дæлдзиныг кæнынц, фыдыусы цæстæй йæм кæсынц. Мæнæ ирон æмбисонд куыд зæгъы: «Кæд цæфæй нæ мæлыс, уæд дын уый та рæхуыст». Мах иронау куы нал дзурæм, Ирыстоны ирон ныхас куы нал нæра (Хуыцау бахизæд!), не ‘гъдæуттæ ирон æвзагыл куынæ æххæст кæнæм, уæд нæ ирондзинад ногуард митау атайдзæн, сапон доны куыд сфынк вæййы æмæ фесæфы, афтæ фесæфдзæн нæ ирон ном дæр. Æмæ цæмæй уыцы бæллæхæй хызт уæм, ууыл сагъæс æмæ мæт кæнынц нæ ахуыргæндтæ æмæ «Иры Стыр Ныхас» дæр. Ды та сын, Хъуысайы-фырт, сæ архайд «абсурд» рахуыдтай. Куыд раст у уый?!
Дарддæр уацы бакастæн, зæгъгæ, мах цæрæм паддзахад Уæрæсейы æмæ нæ паддзахадон æвзагыл нымад хъуамæ уа ирон нæ, фæлæ уырыссаг, æмæ æз уыимæ разы нæ дæн. Уымæн æмæ нæ республикæ Ирыстон уымæн хуыйны, ирæттæ дзы кæй цæры, æмæ нын фыццагдæр æмæ сæйрагдæр хъуамæ уа нæ ирон æвзаг, куыд фæзæгъынц: «Кæрцæй, дам, хæдон хæстæгдæр у».
Адæймаг гуырдзæй цы æвзаг рахæссы, йæ мады æхсыримæ йе уæнгты цы æвзаг ахъары, уымæн æмбал нæй, уый цыфæнды æвзагæй дæр зынаргъдæр æмæ сæйрагдæр у, æмæ йын кæйдæр фæрссаг æвзаг хъуамæ рæбинаг цæмæн суа?
Æмæ ма цалдæр ныхасы иу æнæзæрдæмæдзæугæ фиппаинаджы тыххæй.
Автор фыссы: «Мысль о том, что вслед за языком исчезнет и сам народ, поддерживает и Руслан Кучиты – председатель Координационного Совета МОД «Высший Совет Осетин» и для убедительности такого вывода ссылается на такое же мнение Васо Абаева. И авторы этих страшилок почему-то не подкрепили свои выводы примерами из жизни. А примеры имеются, но они говорят об обратном».
Алы адæмыхаттæн дæр йæхи æвзаг ис, уымæй хицæн кæнынц сæ кæрæдзийæ. Æмæ алы наци дæр йæхи æвзагыл куы нал дзура, уæд сæфгæ кæны. Æмæ уый бамбарынæн бирæ зонд нæ хъæуы, дзидзидай сывæллон дæр æй æнцонтæй бамбардзæн. Иттæг раст ныхæстæ загъта дзæнæты бадинаг Абайты Васо: «Искæцы æвзаг куы амæла, уæд адæмæн сæхицæн дæр æнæ мæлгæ нæй». Ацы ныхæсты бирæ мидис æвæрд ис, сты нын куыд аксиомæ æмæ хъуамæ дзырддаг ма уой. Царды бирæ дæнцæгтæ æрхæссæн ис, дунейы цы бæллæхтæ æрцыд, бирæ адæмыхæттытæ кæй фесæфтысты, уый фæдыл. Уыдонæй æз ранымайдзынæн иу цалдæры: «кереки», «угри», «половцы» æмæ ноджы æндæртæ.
Рох нæ хъуамæ макæмæй уа, Хетæгкаты Къоста æмæ нын Абайты Васо табуйаг кæй сты, æцæг ирон лæг сын сæ нæмттæ хъуамæ сæрыстырæй мыса. Нырма Иры дзыхъхъы ахæм гуырдтæ нæма фæзынд, стæй æвæццæгæн дæр нæ фæзындзæн, уыдоны хуызæн ирон адæмæн чи балæггад кæна. Æмæ Васойæн уайдзæфтæ кæнын æмæ йæ азымы бынаты æвæрын аив нæу, махмæ уыйбæрц зонд нæй, цæмæй ахæм генимæ рæдыдтытæ арæм.
Кучиты Русланы тыххæй та афтæ зæгъдзынæн: уый кæйдæртау цардæн йæ тæнджытæ нæ агуры, фæлæ цæуы æдæрсгæ йæ æрфыты, ирон лæджы ном кад æмæ радимæ бæрзонд тырысайау хæсгæйæ. Руслан у, йæ ныхасы уæз кæмæн ис, йæ хъуыддæгты та фарн, ахæм æцæг ирон куырыхон лæг. Уый кæд иуцасдæр рæстæг фæсарæнты цард, уæддæр йæ мадæлон æвзаг æмæ йæ уарзон ирон адæмыл йæ зæрдæ не сивта, у сыл æнувыд æмæ иузæрдион.
Ирон æвзагæн æвидигæ аргъ кæй кæны, уый ирдæй рабæрæг, ивгъуыд аз, октябры мæйы кæрон, ирон адæмон æнæрадон фарæстæм съезд уый руаджы сыгъдæг ирон æвзагыл арæзт кæй æрцыд.
Мæхæдæг ын, куыд Æппæтдунеон æхсæнадон змæлд «Иры Стыр Ныхас»-ы ирон æгъдæутты Комитеты уæнг, дæн цардæгас æвдисæн. Руслан «ИСН» Координацион Советы сæргъы куы æрлæууыд, уæдæй фæстæмæ удуæлдай фыдæбон кæны йæ ирон адæмы сæраппонд. Кæйдæртау йæ мадæлон æвзаджы ныхмæ нæ цæуы, фæлæ алы æмбырд дæр аразы сыгъдæг ирон æвзагыл. Гъемæ, цы бæрнон куысты сæргъы лæууы, уым у фæзминаг, æмæ йын ноджы фылдæр бантысæд!
Дунейы ирæттæй бирæ хъуыстгонд адæм ис: Таймазты Тимур, Фадзайты Арсен, Хæдарцаты Махарбег, Гергиты Валери, Джиоты Вероникæ æмæ æндæртæ. Уыдон, æрмæст сæхи нæмттæ айхъуысой, ууыл нæ архайдтой, фæлæ удуæлдай фыдæбон кодтой æмæ кæнынц, цæмæй ирон адæймаджы ном дунейыл айхъуыса. Æрфæны фæдау бæрæг дары Гасситы Мураты лæгдзинад. Стыр нæртон лæгдзинад равдисын кæм хъæуы, уыцы уæззау спорты (боксы) Муратæн ироны ном у табуйаг æмæ йæ сæрыстырæй хæссы, у йын царды цырагъдар, йæ ныфсыл ын ныфс æфтауы, йæ хъаруйыл хъару æмæ, иу уæлахиз иннæйы ивгæйæ, уымæн бырсы размæ. Йæ архайдæй ма разæнгард кæны Иры фæсивæды дæр æмæ сæм сиды, «Ирæттæ размæ», зæгъгæ.
Уацы ма бакастæн мæнæ ахæм рæнхъытæ:
«Смею утверждать, что если бы наш современник, один из талантливых осетинских писателей Изатбег Цомартов свои произведения писал на русском языке, то в сознании народов России (и не только России) его имя стояло бы в одном ряду с такими именами как Петр Проскурин, Сергей Залыгин…»
Ацы рæнхъыты автор Цомартаты Изæтбегæн куыд уынаффæ кæны, афтæмæй уый йæ чингуытæ уырыссаг æвзагыл куы фыстаид, уæд æй абон «осетинский писатель» не схуыдтаид, фæлæ йæ рахуыдтаид уырыссаг фыссæг. Æмæ, æвæццæгæн, Изæтбег ууыл раджы ахъуыды кодта, цæмæй йæм фæрссаг номæй мачи дзура. Изæтбег, заманхъуйлаг, сыгъдæг ирон лæг у, йæ дадзинты нæртон лæджы туг зилдух кæны, æмæ ахæм лæг йæ адæмæй хæс дары, фæзæгъынц. Уымæ гæсгæ лæггад кæны йæ ирон дзыллæйæн йæ хорз чингуытæй. Цæмæндæр æй ды та уырыссагау фыссын кæныс, æмæ уый нысан кæны, цæмæй йæ мадæлон æвзаг ивд æрцæуа фæрссаг æвзагæй. Куыд раст у уый?!
Æмæ ма кæронбæттæны иу цалдæр ныхасы. Не ‘хсæн ахæмтæ ис, кæцытæ сæ алы къахдзæф дæр, сæ алы ныхас дæр кæнынц хи уд равдисыны охыл, æмæ ахæмтæ сæ койы аргъ дæр не сты. Уырыссаг куыд загъта: «Овчинка выделки не стоит». Уыдон сусæг-æргом архайынц, цæмæй нæ мадæлон æвзаг мынæг кæна æмæ фæстагмæ фесæфа. Æмæ уый стыр бæллæх у, ирон лæгæн сæрмæ хæсгæ нæу. Нæ дзæнæты бадинаг фыдæлтæ ацы æдзæлгъæд митæ куы фехъусиккой, уæд сæ ингæны сæртæ стониккой æмæ сыл хæкъуырццæй фæкæуиккой!
Ныр та байхъусæм куырыхон лæгты ныхæстæм, уыдон мадæлон æвзаджы тыххæй цы зæгъынц, уымæ:

Ис æвзагæй нал дзурæм иронау,
Ис хъæбулæй не ‘взаг у æвæд.
Стыр Уырысæн нал хизæм йæ ронæй,
Удæй ма куыд уæм ирæттæ уæд!
Къадзаты Станислав

Йæ мадæлон æвзагыл стырзæдæ чи у, уыцы адæймаг хъæддаг у.
К. Паустовский

И если завтра мой язык исчезнет, то я готов сегодня умереть.
Р. Гамзатов

Æгас цу, нæ ирон æвзаг, ды дæ нæ цин æмæ нæ мæт!
Хæмыцаты Раман

«Иры Стыр Ныхас»-ы уæнг,
Рахизфарсы районы «Ныхас»-ы
ирон æгъдæутты комитеты сæрдар,
ХÆМЫЦАТЫ Раман

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: