Хуыцауæй арфæгонд куы уай... (Газета «Пульс Осетии» №17-18, май 2018)

Дунесфæлдисæг, иунæг кадджын Хуыцау адæймаджы сфæлдыста йæхи халдих. Кæд афтæ у, уæд хъуамæ не ‘ппæт дæр рæстагæй цæрыныл архайæм. Нæ царды алы бон дæр хъуамæ аразæм уæд та чысыл хорзæх. Тыхст адæймагæн дæ фæлмæн дзырдæй зæрдæтæ куы авæрай, уымæй йын йæ сагъæс æмæ уды уаргъ куы фæрогдæр кæнай, уæд ма уымæй хуыздæр цы уа! Ахæм æгъдауы бындурыл æнцайы Ирыстоны фæрнджын сылгоймæгтæй иу Едзиты-Цæлойты Зоя дæр.
Зоя райгуырди Ирыстоны хæххон хъæутæй иуы – Сырх Ходы. Йæ бинонтæ – фыд Хацъæма, мад Егъæус (Хъайтыхъон), фыдымад Æгъуызарон (бинонтæ æмæ йæ хъæубæстæ Нана хуыдтой, дæсны уыди кувынмæ, æгъдау раттынмæ, хистæрæй-кæстæрæй йæм цыдысты уынаффæмæ. Уæдæ Егъæус дæр кæд чындзы бынаты уыд, уæддæр, йæ кары куы бацыд, уæд йе ‘фсинау басгуыхти фарнхæссæг хъæубæстæн, сыхбæстæн æмæ Хъайтыхъты æмæ Едзиты мыггагæн.
Зояйы фыд Хацъæма уыд хъæуы раззагдæр фæсивæдæй иу. Ходы скъолайы куыста ахуыргæнæгæй. Бирæ фæсивæдæн йæ фæрцы байгом сты царды æмæ фæллойы уæрæх æмæ рухс фæндæгтæ. Йæ бинойнагимæ схъомыл кодтой цыппар хъæбулы: Измаил, Зоя, Еруслан, Джена. Едзиты бинонтæ уыдысты Хуыцауыл зæрдæйæ æууæндæг, ирон æгъдауыл та удæй æмæ зондæй хæст. Тæхуды, æмæ абон дæр ирон адæм ахæм цардыуагыл лæуд куы уаиккой! Едзиты Хацъæмайыл (йæ аргъуыды ном Давид) ныффыссæн ис мидисджын чиныг! 1941 азы уый атындзыдта тохы цæхæрмæ. Йæ фыдæбойнаг балцы куы цыд, уæд йæ кæстæр фырт Джена нырма авдæны уыд. Хæдзары къæсæрæй ахизыны размæ фыд бауад авдæнмæ, аивæй æрзоныг кодта йæ цуры æмæ йæ чысыл бындары цæстытæм кæсгæйæ загъта: «Хатыр, мæ хъæбул, фаг рæвдыд мæ нæ зоныс. Чысыл нæ цард фæнывылдæр уыдзæн, зæгъгæ, загътон, фæлæ мæ фæндтæ мæ хъуыры фæбадтысты. Хатыр, чи зоны, æз дæ фæстаг хатт уынын, фæлæ сымахæн æмæ æппæт бæстæйы сабитæн скæнæд махæй фæрныгдæр, амонджындæр дуг. Хæрзбон!»
Давид немыцаг лæгсырдтæй сæрибар кодта Керчь. Бахауд уацары. Иуцасдæр фæци знæгты æрхъулайы Германы. Фæлæ иуахæмы уацарæй цалдæр ирон лæппуимæ ралыгъд. Зынтæй бафтыд Сырх æфсады хæйттæй иумæ. Дарддæр дæрæн кодта немыцы. Фæлæ Уæлахизы бонмæ нал фæцард. Хъæбатырæй фæмард знаджы ныхмæ ныббырстытæй иуы архайгæйæ. Давидæй йæ бинонтæм баззад иунæг фыстæг. Сæрвыста сæм æй 1944 азы августы (Майрæмыкуадзæны бон). Уыцы фыстæг ныртæккæ цæстыгагуыйау хъахъхъæны йæ чызг Зоя.
– Мæ фыд æй куы æрбарвыста, ууыл æвдай азæй фылдæр цæуы. Фæлæ йæм арæх æркæсын уæддæр, йæ цыбыр, фæлæ рæсугъд фыст писмо йын куы бакæсын, уæд мæ цæстытыл ауайы йæ рухс сурæт, – дзырдта нын Зоя, – æмæ та мæ цæссыг мæ рустыл æруайы.
Зоя куы фембаргæ, уæд бацыд Сырх Ходы йæ фыд цы скъола байгом кодта, уырдæм фыццаг къласмæ. Астæуккаг скъола та каст фæци Алагиры. Цалынмæ уым ахуыр кодта, уæдмæ фондз азæй фылдæр Сырх Ходæй фистæгæй, хур уа, къæвда, кæнæ мит уара, фæцыд Алагирмæ. Кæд зындзинæдтæ æвзæрста, уæддæр сæ ницæмæ дардта.
Иу иннæйы фæдыл кæрæдзийы ивгæ атахтысты Зояйæн йе скъолайы ахуыры азтæ. Уый фæстæ йæ гæххæттытæ балæвæрдта Цæгат Ирыстоны педагогон училищемæ, (ныр Цæгат Ирыстоны педагогон институт). Райста райдайæн кълæсты ахуыргæнæджы дæсныйад. Куыста Горæтгæрон районы Сунжæйы хъæуы скъолатæй иуы. Уый фæстæ та Дзæуджыхъæуы 47-æм æмæ 90-æм рæвдауæндæтты. Зояйæн кæддæриддæр йе ‘мкусджыты æхсæн уыди кад. Уарзта сабиты, лымæнæй цард сæ ныййарджытимæ. Уыдоны-иу сæ сывæллæтты хъомыл кæныны хъуыддаджы Зояйы æххуыс куы бахъуыд, уæд кæддæриддæр уыд сæ фарсмæ. Уæдæ йæ хъомылгæнинæгтæн цы хъæзтытæ æмæ хъæлдзæг изæртæ арæзта, уый та у хицæн ныхасы аккаг. Йæ фæлтæрддзинад рæдауæй лæвæрдта рæвдауæндæтты кусджытæн. Рæвдауæндоны цы сабиты хъомыл кодта, уыдон сæхæдæг абон бинонтæ дарынц. Фæлæ уæддæр нæ рох кæнынц сæ фыццаг хъомылгæнæджы. Кæддæриддæр сыл Зоя дæр сæмбæлы стыр цинимæ. Бирæтæ дзы кусынц бæрнон бынæтты куыд нæ республикæйы, афтæ нæ бæстæйы алы рæтты.
1984 азы Зоя Дзæуджыхъæуы, Ильяйы номыл аргъуаны (уæззау низæй фервæзыны фæстæ!) райста Чырыстон дин. Цæвиттон, алы æхсæв дæр куывта Дунедарæгмæ. Иу ахæм бакуывды фæстæ федта фын. Цыма йæ иу райсом рог дымгæ систа æмæ йæ схаста Ирыхъæуы Мадымайрæмы райгуырды номыл аргъуаны кæртмæ. Æрæвæрдта йæ кувæндоны къæсæрыл. Уалынмæ дуар байгом, æмæ йæм мидæгæй чидæр нæлгоймаджы хъæлæсæй дзуры: «Мидæмæ æрбахиз» (афтæ æртæ хатты). Бахызти мидæмæ. Кæсы, æмæ аргъуаны астæу æртæкъуымон лæудæй лæууынц урссæр зæронд лæгтæ, сæ уæлæ – урс дарæстæ. Сæ уæраджы сæртæ къуыпп дардтой (Зоя бамбæрста, уыдон иудадзыг кувгæ кæй кæнынц сæ уæрджытыл лæугæйæ). Сæ фæстæ лæууыдысты зæронд устытæ, сæ сæртыл – урс кæлмæрзæнтæ. Зоя куы бацыд, уæд ын салам радтой сæры акуывдæй. Уый фæстæ сæ хистæр (нæлгоймаг) рахызти, йæ дыстæ арф батылдта æмæ Зоямæ дзуры «Ракæс-ма, дзæбæх сылгоймаг! Ацы аргъуан у нæ фыдæлты кувæндон. Фæлæ дзы искæй уыныс ирон адæмæй? Нæ дзыллæ куынæ раздæхой Чырыстимæ, уæд сæ кæрон хорзмæ нæ цæуы!»
Зоя мадæлон æвзагмæ ратæлмац кодта Мадымайрæмы зарæг («Богородица Дево, радуйся!»), «Мах фыд» («Отче наш»). Стыр комбæттæны рæстæг ын кæсын кодтой Псалтырь (бацамыдта йын æй фыд Димитрий). Ныронг ратæлмац кодта райсомы æмæ изæры уаз куывдтытæ, Псалтырь, Чырыстон дины канонтæ (цыппар æгъдауамынды æмæ дæс стыр куывды, арфæйы куывдтытæ, Куадзæны сахæттæ, Апостолты царды хабæрттæ. Æдæппæтæй дæс бæзджын тетрады. Ацы арфæйаг хъуыддаджы йæм ис сæрмагонд домæнтæ. Цалынмæ уырыссаг ракуывды текст лæмбынæг нæ бакæса æмæ йын йæ мидис æмæ хъуыды нæ бамбара, уæдмæ йæ ирон æвзагмæ нæ тæлмац кæны. Кæд ыл азтæ сæ уæз æруагътой, уæддæр чырыстон бæрæгбæтты номыл фæдары ком. Уæдæ Дзæуджыхъæуы Сыгъдæг Георгийы аргъуан куы арæзтой, уæддæр Зоя æххуыс кодта аразджытæн – агуыридуртæ сын хаста хъуымацæй хуыд хызыны. Бирæ хæттыты йыл-иу арæзтадон фæзы амбæлд аргъуаны куыстытæн дзуапдæттæг, æцæг ирон нæртон лæг Джелыты Тамерлан (рухсаг уæд). Цас арфæтæ æмæ бузныджы ныхæстæ фехъуыста Зоя уымæй æмæ дины кусджытæй! Фæлæ йын сæйрагдæр хорздзинад уыд уый, æмæ ацы кувæндонæй фыццаг хатт дзæнгæрæджы зæлтæ æмæ зæрдиаг куывды зарджытæ куы райхъуыстысты. Уый, дам, уыд мæ царды амондджындæр бон. Ныр Сыгъдæг Георгийы аргъуанмæ дардæй дæр куы бакæсы, уæд фырцинæй йæ цæстытæ доны разилынц.
Уымæй уæлдай Зоя лæггад кодта Ирон аргъуанæн (кодта кувæггæгтæ) кæддæридæр. Абон дæр йæ амал куыд у, уымæ гæсгæ иудадзыгдæр вæййы ацы рухс бынаты (Ирон аргъуанмæ цæуын райдыдта 1989 азы). Стыр Хуыцаумæ йæ зæрдиаг куывд æмæ лæгъстæтæй бирæ кæстæртæ райстой чырыстон дин. Бирæтæ йæ фæрцы сæхи фатерты сарæзтой чырыстон динимæ баст чингуыты библиотекæтæ. Йæхимæ дæр ис хъæздыг библиотекæ. Йæ тæрхæджытыл – дзырдуæттæ, Псалтырь, куывдуæттæ, дзуæртты, чырыстон дингæнджыты тыххæй бирæ чингуытæ, буклеттæ æмæ журналтæ.
Зояйы фæнды, Ирыстоны дзыллæ Хуыцауы бархъомысæй царды фæллой куы кæниккой, Чырыстийы æмæ нæ дзуæртты ном сыгъдæгзæрдæйæ куы ариккой, æгъдау, æфсарм, намыс та фæстæмæ ирон царды сæ кадджын бынат куы бацахсиккой. Уый у æцæг ирон сылгоймаджы хъуыды æмæ уды, стæй зæрдæйы æрфытæй цæуæг бæллиц. Уæдæ ныл Едзиты-Цæлойты Зояйы хуызæн хистæрты арфæтæ куыд цæуой æмæ Хуыцауы рухс номæн кад куыд кæнæм, уыцы арфæ не ‘ппæты дæр уæд!

ГАСАНТЫ Валери

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: