Ирон æвзаг. Йæ фидæн нæхицæй аразгæ у (Газета «Пульс Осетии» №7, февраль 2018)

Хъал хъæздгуытæ йæм – хæрам,
Нал хъæуы йæ фарн мæгуыры:
Ир, нæ ирон уд хæрæм, –
Аирвæздзæн тагъд нæ хъуыры.
Рæмонты Геор

Алы адæмыхаттæн дæр ис йæхи мадæлон æвзаг. Уый йын равзæры æмæ сфидар, сфæрæзджын вæййы йæ цардвæндагыл. Уый фæрцы иу адæмыхатт кæрæдзийы хъæр бамбарынц, кæрæдзийы зондæй сæ зондахаст цардмæ, дунемæ иу свæййы, æмæ сыл æнцондæр цæрæнбонтæ скæны. Гъе, уымæ гæсгæ йæ банкъарынц, цыма сын Хуыцауы лæвар у, уыйау. Æмæ йæ фæхъахъхъæнынц цæстыгагуыйау. Мах, ирон адæм дæр нæ мадæлон ирон æвзаг нымайæм Хуыцауы лæварыл, æмæ нæм æрхæццæ æппынкъаддæр дæс мин азы сæрты. Уыйбæрц азты цæрæг фæлтæрты царды фæлтæрддзинад нæм æрхаста. Æмæ йæ хонæм хæзна. Не ‘взаг нæ хæзна бæргæ у, фæлæ ма афæлгæсæм нæ алыварс, арф ныхъхъуыды кæнæм йæ абоны уавæрыл. Цымæ нын хæзнайы бынаты ис, йæ бахъахъхъæныныл зæрдиагæй, хъуыддагæй æмæ фидарæй архайæм. Хæзна йæ рахонын диссаг нæу, уыцы хæзна кæм æвæрд ис, цы мадзæлттæ арæзт цæуы йæ зæрдæдаргæ фидæнæн.
Хорз æй куы зонæм: Æвзаг ис, уæд ис адæмыхатт дæр! Æвзаг нал ис, уæд нал ис адæмыхатт дæр. Æмæ цымæ ацы æцæгдзинадмæ мах, ирон адæм, цы цæстæй кæсæм? Цы хъуыдытæ æмæ гæнæнтæ нæм æвзæрын кæны? Æгæр куыдфæндыйы цæстæй йæм нæ кæсæм? Нæ адæмыхатты фидæныл нæ арфдæр ахъуыды кæнын хъæуы, нæ царды цыд нæ домы нæ фыдæлты раз бæрнондæр уæвын. Акæсут-ма нæ алыварс, уæлдайдæр Дзæуджыхъæуы: ирæт-тæй дзы искуы исчи иронау сдзуры? Иу кæртæй дæр дзы нæ райхъуысдзæн ирон сывæллæтты ныхас иронау. Афтæмæй та ирон адæмæн се ‘мбисæй фылдæр цæрынц Дзæуджыхъæуы. Уæрæ-седзауты Уæрæсемæ цæуын нал хъæуы, ам, Ирыстоны, туркаг базтыл бадæгау – сæ бандæттæ, гуырдзиаг сæндæттау – сæ хиирхæфсæнтæ. Ирон театр Брытъиаты Елбыздыхъойы пьесæ
«Уæрæседзау» сценæйы сæвæрдта, «Уæрæседзаутæй» дзы чидæртæ сæхи федтой æмæ дам-думтæ кæнынмæ, хъаст кæнынмæ мыхуыры фæрæзтæм фесты, сæ пыхс сæ разæй ахастой.
Гъе уый дын, гъе. Ахæм ирæттæ дæр нæм ис. Сæхиуыл не ‘рхудынц, фæлæ сæхи раст кæнынмæ фæрæвдз вæййынц.
Мах ахæм адæм стæм, æмæ нын æфсон фæуæд, уый йеддæмæ уайтагъд нæхи атигъ кæнæм нæ ирон æвзагыл. УФ-йы Президент В. Путины уынаффæйы амынд цæуы, ома, Уæрæсейы хицæн республикæты бынæттон цæрæг адæмы мадæлон æвзаг иннæ нациты минæвæрттæ хъуамæ ахуыр кæной барвæндонæй. Президенты уыцы барамынд Цæгат Ирыстоны бирæ рæтты айстой, цыма ирæттæм дæр хауы: сæ мадæлон ирон æвзаг ахуыр кæнын сæ кæй фæнды, æрмæстдæр уыдонæн ахуыр кæнгæ у. Æмæ скъолаты кæнын райдыдтой, суанг хъæуты дæр, йæ мадæлон æвзагыл йæ къух чи исы, уыдоны номхыгъдтæ.
Иронæн æфсон фæуæд, уый йеддæмæ йæхи рындзæй дæр аппардзæн – ахæм у ацы ми. Нæхи нæхæдæг сафæм, нæ фидæныл арф нæ хъуыды кæнæм, нæ йыл асагъæс кæнæм, афтæмæй сонт митæм стæм æмхиц. Алчидæр нæ хицæнæй йæхи равдисынмæ у рæвдз. Æмæ та ацы рæдыд хъуыддаджы дæр чидæртæ фæразæй сты. Уый фæдыл газет «Рæстдзинад»-ы редакцимæ фæдисы дзæнгæрджытæ цæуы Дзæуджыхъæуæй, Алагиры, Æрыдоны æмæ Кировы районты хъæутæй. Йæ мадæлон ирон æвзагыл, йæ рагфыдæлтыл ма дзы иузæрдион чи у, уыдонæй. Уæд цымæ Путинæн йæ ацы ныхас нæ фехъуыстой, нæ бакастысты газетты? – «У нас, Слава Богу, огромное разнообразие таких языков. Это наша гордость и это наше богатство – культурное и языковое многообразие. И это, безусловно, должно быть поддержано».
Цымæ ма ирон адæм йеддæмæ искæцы адæмыхатт, йæ кæстæртæ мадæлон æвзаг зоной, ахуыр кæной, уыцы фарста æвæрынц сæ ныййарджыты раз!..
Гъе, уæууæй, ирон адæм, гъе! Нæхи куы нæ уарзæм, уæд нæ ничи бауарздзæн. Ацы арф хъуыды нын зонды хос кæд суыдзæн? Не ‘взаг кæд нæ хæзна у, уæд æй къæхты бынмæ цæмæн æппарæм? Иннæ адæмыхæттыты раз нæхи худинаджы бынаты цæмæн æвæрæм? Нæ фыдæлтæй та куыд не ‘фсæрмы кæнæм? Нæ фидæны кæстæртæн нæхи æлгъыстаг цæмæн кæнæм? Венгриаг ясты уавæрмæ сæ цæмæ кæнæм?
Ацы æнахуыр диссаджы уавæр кæрæдзийы аххос хъуамæ ма кæнæм. Алчидæр нæ йæхи аиппытæм æркæсæд, æмæ нæ чи кæм рæдийы, уый йæхæдæг бараст кæнæд. Мадæлон æвзаг зонынæн йæ рахæцæн ис бинонты æхсæн. Сывæллонмæ йæ мад æмæ фыд иронау куы нæ дзурой, уæд ын æй арф никæцы ахуыргæнæг, скъола банкъарын, бауарзын кæндзæн. Æмæ нæ алчидæр йæхиуыл æрхудæд. Кæннод та, ирон уæвын кæй нал фæнды, уый йæхи искæцы наци-йыл ныффыссæд. Дæлæ Гуырдзыстоны ирæттæй бирæтæ куыд бакодтой, афтæ. Æмæ нæ мауал худинаг кæнæнт. Иронау дзурын дæр чи нæ зоны, уый ирон нал у. Кæйдæр фæсдуар цæрын æм хуыздæр кæсы, æмæ йæ койы аргъ дæр нæу.
Ирыстоны цы гуырдзиæгтæ, сомихæгтæ, тæтæйрæгтæ æмæ иннæ адæмыхæттытæ цæрынц, уыдон сæ цотмæ дзурынц сæхи æвзæгтыл. Ирæттæ та, стæмтæй фæстæмæ, – уырыссагау. Афтæмæй сæ кæстæртæ ирон æвзаг хорз куыд хъуамæ зоной? Ахсджиаг у ирон æвзаг сывæллæтты рæвдауæндæтты зоныны фарста дæр. Сæ ныййарджытæй цы гыццыл цыдæртæ фехъусынц, базонынц, уыдон дæр сын ферох кæнын кæнынц.
Ахæмтæ скъолайы къæсæрæй куы бахизынц, уæд сын ахуыргæнæг цы хъуамæ кæна. Уæвгæ, уыдоны куыстмæ дæр фаутæ хæссынц. Æмæ дзы ис, ирон æвзаджы урокæй «родной – пустой» чи кæны, ахæмтæ дæр. Уыдон стæмтæ сты. Мады гуыбыны дæр ма, дам, хъулæттæ куы вæййы, фæлæ дзы, йæ удæй арт чи цæгъды, уыдонæн æмбæлгæ уавæртæ ис, аккаг аргъ сын кæнæм, сæ мыздæй разы сты? Ныййарджыты, ахуыргæндты, æхсæнады æххуыс сæм хæццæ кæны?
Иу хъуыддаг бæлвырд у, разы не сты абоны ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæн чингуытæй, сæ куысты методикæйы домæнтæй. Тынг сæ тыхсын кæны ахуыры сахæтты кадавардзинад. Ацы фарстаты фæдыл Змейкæйы астæуккаг скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг Дзуццаты Риммæ йæ хъаст бахаста ахуыргæндтæм, суанг республикæйы Сæргълæууæгмæ дæр. Риммæйы хуызæн ахуыргæнджытæ Ирыстоны бирæ ис. Уый æнцой нæ зоны йæ куысты. Бастдзинæдтæ йын ис Кæсæджы æмæ Цæцæны мадæлон æвзаджы ахуыргæнджытимæ. Цæуынц кæрæдзимæ фæлтæрддзинад базонынмæ.
Мах, хистæр фæлтæр, ирон æвзаг скъолайы ахуыр кодтам Багаты Никъалайы ахуыргæнæн чиныгæй. Æмæ дзы бузныг стæм. Фæлæ хорзæн кæрон нæй, æмæ ирон æвзаджы ахуыргæнæн чингуытыл æндæртæ дæр кæй кусынц, ногтæ нæм кæй фæзыны, уый царды цыд, методикæйы хорздзинæдтæ домынц. Æнæ афтæ размæ цæуæн нæй. Фæлæ фæлтæрддзинадæй пайда кæнын хъæуы.
Никъалайы чиныджы скъоладзауæн алцыдæр æмбæрстгонд цыд хуымæтæгдæрæй вазыгджындæрмæ. Уымæй дæр лæгъз æмæ æнцонæмбарæн æвзагыл. Цы ног ахуыргæнæн чингуытæ нæм фæзынд ирон æвзагæй, уыдоны тексттæй та ис ахæмтæ, æмæ сæ ахуырдзауæн йæ ныййарджытæ дæр æнцонæй нæ бамбардзысты. Зæгъæм, цы амонынц дзырдтæ «цъæхыг» кæнæ «хъуыдæг». Чи сæ дзуры? Ахæм æрхъуыдыгонд дзырдтæй, уырыссаг æвзагæй комкоммæ тæлмац дзырдтæй æвзаг базонæн нæй. Уыдон æвзагæн æцæгæлон сты. Кæнæ чиныгаразæг кæмæй фехъуыста дзырд «сыгъдхуыссынгæнæг». Сыгъд сыгъд у, цы ма дзы хуыссын кæныс? Кæд зынгхуыссынгæнæджы кой ракæнынмæ хъавыд автор? Тæлмацгонд, калькæгонд æвзаг. Ацы дзырдтæн ирон варианттæ дæр ис.
Хуымæтæгдæр æвзагæй дзурын хъæуы скъоладзауимæ, уæлдайдæр абоны уавæрты, цæмæй йын йæ мадæлон æвзаг фыдыусы ад ма скæна. Ис мæм ахæм фæндон: «Ахуыргæнæн чингуытæ аразджытæ-иу раздæр англисаг æвзаджы ахуыргæнæн чингуыты фæлтæрддзинад куы сахуыр кæниккой». Стæй фылдæр пайда кæнын хъæуы нæхи адæмон сфæлдыстадæй, фысджыты æнцондæр æмбарæн, лæгъздæрфыст уацмыстæй. Рæзгæ фæлтæр иронау кæсын, фыссын куы базоной, уæд сæм æрцæудзæн иннæ уацмыстæ бакæсыны фæндон дæр.
Стыр аиппытæ ис, ирон æвзаджы чингуытæ джиппы куыд рацыдысты, уым дæр. Иуæй, егъау альбомы хуызæттæ сты. Иннæмæй та, сывæллонæн йæ бон сæ рафæлдахын кæронмæ нæу. Афтæ арф хуыдтытæ сты.
Ирон æвзагæй æхца бакусынмæ, йæхи равдисынмæ чи хъавы, уыдон ыл гадзрахатæй цæуынц, нæ фидæн нын къахыр кæнынц. Нæ фидæны раз мах хъуамæ уæм æппæты бæрнондæр, алы хъуыддагмæ дæр кæсæм биноныгдæр цæстæнгасæй. Ахуыргæнæг сфæлдыстадон кусæг у, æмæ йын суанг æвзæр ахуыргæнæн чиныг дæр къуырцдзæвæн ма уа. Ирон æвзагимæ, литературæимæ ахуыргæнæг ног фæлтæрты зондахастмæ, зæрдæйы уагмæ хæссы ирон царды æгъдæуттæ, ирон æфсарм дæр. Ирон æгъдау æмæ æфсармимæ ирон адæймаг цыфæнды адæмимæ дæр цæрын базондзæн. Лæппутæн æфсады æнцондæрæй ацæуы се службæ. Æмæ ахуыргæнæгæн уыцы хъуыддагæн ахуыргæнæн чингуыты дæр хъуамæ уа æрмæг. Кæд хъуыддагмæ нæ арæхсыс, уæд æм ма ‘внал, дæхи цæсты ма ‘фтау. Ам та ма ирон æвзаджы ахуыры хъуыддаг къуырцдзæвæны дæр æвæрыс.
Ирон æвзаг æмæ литературæ цæмæй скъолаты иронæй, уырыссагæй, сомихагæй, гуырдзиагæй... иууылдæр иумæ ахуыр кæной, ууыл ахуыргондæй, бæрнон кусæгæй чидæриддæр бацархайдта, уыдон комкоммæ сты ирон æвзагæн знаггадгæнджытæ. Уыдон нæдæр сывæллоны психологи рæстмæ зонынц, нæдæр ахуыры методикæ. Стæм сывæллонæй фæстæмæ дзы алчидæр архайы къаддæр бафыдæбон кæныныл, хи аирхæфсыныл. Уымæн сын фадат фæвæййы, алчи ирон ныхас кæм не ‘мбары, ахæм иумæйаг урочы. Æмæ дзы, ног темæмæ байхъусын кæй фæфæнды, уый дæр ницы рахæссы. Афтæмæй йын ирон урок бонæй-бон æнаддæр кæны, свæййы йын «родной – пустой». Цæмæй йæ ирæтты цот иууылдæр хуыздæр ахуыр кæной, ууыл нæ батыхстысты, фæлæ – сæхи равдисыныл.
Иннæ нациты цотæн ирон æвзаг сахуыр кæнын фæндонæй у, æмæ дзы йæ ахуыр кæнын кæй фæнды, уыдон æй хицæн къордтæй ахуыр кæнæнт.
Ивгъуыд æнусы 50–60-æм азты ирон æвзагæн цы фыдми бакодтой, скъолайæ йæ куыд фæхауæггаг кодтой, уый йын æгъгъæд нæ уыд. Æмæ, дам, кæд цæфæй нæ мæлыс, уæд дын уый та – рæхуыст.
Фау хæссæм нæ ахуыргæндтæм дæр. Иронау дзы стæмтæ йеддæмæ ничиуал фыссы, кæд сæ куыстытæ ирон æвзаг æмæ литературæйыл, нæ адæмон сфæлдыстадыл, æгъдæуттыл фыст вæййынц, уæддæр. Уый дæр стыр къуырцдзæвæн у рæзгæ фæлтæры æмæ фæсивæды ирон æвзагмæ æрæнгом, æрæмхиц, йæ базонынмæ сразæнгард кæныны фарстайы. Мах, газет «Рæстдзинад»-ы хистæр кусджытæ, хорз хъуыды кæнæм, ссæдзæм æнусы кæрон дæр ма нæм кæй фыстой ЦИПУ-йы, Хæххон хъæууонхæдзарадон, медицинон æмæ суанг хæххон-металлургон институтты алы кафедрæты ахуыргæндтæ. Иронау! Джыккайты Шамилæн та дзы æмбал нæ уыд йæ ахсджиаг фарстатыл фыст уацтæн. Ныр ма нæм искуы-иу хатт уац кæнæ рецензи æрбацæуы æрмæстдæр Къостайы номыл университетæй.
Ныхъхъус сты фысджытæ дæр. Сæ раттæг адæмимæ сæ ныхас кæнын нал фæнды, æви ныры царды хъæнтæ нæ уынынц. Ирон æвзаджы абоны уавæр сæ нæ тыхсын кæны? Ирон чиныгкæсæг куы нæ уа, уæд сын сæ уацмыстæ чи кæсдзæн? Кæй хъæуынц? Æниу дзы ахæмтæ дæр ис, йæ цот ирон чиныг кæсын нæ, фæлæ иронау дзурын дæр кæмæн нæ зонынц. Сфæлдыстадыл дзы чи фæхæст, уый та фыссы уырыссагау. Уымæй ма ноджы – бирæ ирæттæ. Æмæ сæхицæн ног термин «уырыссаг-ирон литературæ» æрхъуыды кодтой. Гæдиаты Цомахъы дзы ничима бафæзмыдта, йæ фыды фæдыл дзы ничима ацыд.
Адæмыхаттæй, нацийæ Джыккайты Шамилы хуызæттæ, йæ адæмы сæрыл уæндонæй, хъæддыхæй чи сдзура, йæ сæраппонд йæ уд дæр раттыны онг чи стох кæна, ахæмтæ куы фæхъæуы, уæд йæ фидæнмæ фæндагыл йæхæдæг дæр фæцуды, йæ размæ схойæг хъуыддæгтæ сæ тыхы нал вæййынц.
Ирон æвзаг, ирон литературæ, ирон чиныг, ирон театр, ирон музыкалон аивад, ирон æвзаджы ахуыргæнæджы куысты уавæртæ абон цы къуырцдзæвæны сты, ахæм æдзæллаг, зæрдæрисгæ ссæдз азы размæ дæр ма нæ уыдысты. Ныр дызæрдыггаг систы!
Ацы уавæрты нæ тынг тыхсын кæны Къостайы æнусон фарст: «Цы уыдзæн нæ фидæн, нæ фæстаг?»
Мадæлон æвзаг... Мад, адæм ирон æвзаг хуымæтæджы дæ номæй нæ рахуыдтой. Дæуæй йæ базонæм, дæуæй фехъусæм æппæты фыццаг йæ зæлланггæнаг мырты зард, нæ зæрдæтæн æхцон дзырдтæ. Де ‘хсыры хъуырттимæ ахъары, анхъæвзы не уæнгты, свæййы нæ царды ахсджиаг фæрæз.
Мад, уый де ‘нусон цыртдзæвæн у. Ды йæ дæ номимæ æнусты сæрты хæссыс фæлтæртæм. Æмæ сыл узæлы, рæвдауы сæ дæуау. Дæуау сын у адджын, уарзон. Æмæ йæ сидзæрæй ма ныууадз. Сдзур раздæрау рæвдаугæ хъæлæсæй, рæсугъд æмæ нуарджынæй дæ цотмæ, кæстæртæм. Ирон æвзаджы хъысмæт, фыццаджыдæр, дæуæй кæнгæ у. Бацархай афтæ, цæмæй, зындгонд ахуыргонд Бзарты Руслан йæ мастæй журнал «Мах дуджы» 2017 азы 8-æм номыры цы хъуыды зæгъы, уый макуы макæмæуал æрцæуа. Уый фыссы: «Æппæты ахсджиагдæр хъуыддаг у сывæллæтты сæ ныййарджытæй рахицæн кæнын. Национ скъола нæ фыццаджы-фыццаг хъæуы, цæмæй басæттæм къуымых, æнæфенд, аморалон ныййарджыты. Цæмæй ног фæлтæрты скæнæм национ культурæйы аккаг фæдонтæ, æнæджелбетт мадæлты æмæ фыдæлты дæлбар чи нæу, ахæмтæ».

ЦГЪОЙТЫ Хазби

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: