Бахъахъхъæнæм, нæ фыдæлтæ цы хæзна,  цы культурон цыртдзæвæнтæ ныууагътой, уыдон

Нæ гыццыл республикæйы ис бирæ алыхуызон динтæ. Алчидæр æххæст кæны йæхи дин, иннæ динтæ та фаугæ кæны æмæ сын сæ культурон цыртдзæвæнтæ пырх кæны.
Мæныл цæуы 93-æм аз. Æрæййæфтон æмæ ныхас кодтон, бирæ чи фæцард, ахæм хистæртимæ. Уыдон дæр æрæййæфтой, сæдæгай азтæ æмæ фылдæр чи фæцард, ахæмты. Нæ хистæрты ныхæстæм гæсгæ, нæ рагфыдæлтæ цæстыгагуыйау хъахъхъæдтой æмæ цалцæг кодтой нæ хæзна – нæ культурон цыртдзæвæнтæ.

Абон мæ ныхас уыдзæн, Куырттаты комы цы цыртдзæвæнтæ ис, уыдоны тыххæй.
Нæ фыдæлтæ нын ныууагътой бирæ хорздзинæдтæ. Уыдон бахъахъхъæнын у нæ хæс, цæмæй сæ кад æмæ намыс ма фесæфой, цæмæй ирон адæм фылдæрæй-фылдæр кæной. Нæ фыдæлтæ нын цы цыртдзæвæнтæ ныууагътой, уыдон заууатмæ цæуынц, æмæ сæ иуæй-иутæ пырх кæнынц, судзынц. Уый æгаддзинад у Ирыстонæн. Мах хъуамæ не ‘ргом раздахæм уыдон бахъахъхъæнынмæ. Уыцы рухс цыртдзæвæнтæ чи пырх кæны, уыдонæн та сæ рохтыл æрхæцын хъæуы.

Дзывгъисы фидар

Куырттаты комы, хъæдæргъæвæнæй æртæ сæдæ метры фалдæр, Фыййаджы доны галиуфарс, ис, бирæ фыдæбæттæ чи баййæфта, ахæм гыццыл хъæу Дзывгъис. Уыцы хъæу æрбынат кодта къæдзæх хохы рæбын. Йæ сæрмæ хохы фахсыл зыны хохаг дурæй чъырамад фидар. Ис дзы, бирæ сæдæ æмæ мингай азтæ кæуыл цæуы, ахæм æхсæз байбын лæгæты. Уыдонæй цалдæр сты стыр бынæттæ, сæдæгай адæймæгтæ кæм бацæудзæн, ахæмтæ. Йæ рæстæджы уыдысты хъахъхъæнæн бынæттæ æмæ Дзывгъисы цæрджытæ уырдыгæй хъазуатæй хæцыдысты знæгтимæ. Иу лæгæт та дзы ис хицæнæй, цæуы Дзывгъисы хъæуы сæрмæ Хъæриуы хохы бынты. Йæ дæргъ у 200 метрæй фылдæр. Хъæуы сæрмæ цы лæгæттæ ис, уыдонæй дæр иуæн йæ дæргъ у 65 метры. Хъæуæн йæ галиуфарс, иу хохæй иннæмæ, Фыййагдоны сæрты арæзт уыди стыр фидар (заградительная стена).

Куыд фыссынц, афтæмæй фидар аразын райдыдтой æртæсæдæ азы размæ. Уырысы æфсады инæлар Абхазов 1830 азы ныппырх кодта бирæ ирон цыртдзæвæнтæ, фæлæ Дзывгъисы фидар уыдис бæстон арæзт æмæ йæ бынтон фехалын йæ бон нæ бацис.
Дзывгъисы хъæуы рахизфарс – Дзывгъисы Уастырджийы кувæндон. Кувæндоны фенæн ис бронзæйæ конд дыууæ дзæнгæрæджы. Уыдон кувæндонæн балæвар кодта Гуырдзыстоны паддзах Арчил. Ам ма фенæн ис дыууæ æрхуы къусы, скодта сæ зæрингуырд Мырзаганты Мысост æмæ сæ 1905 азы балæвар кодта кувæндонæн.
Кувæндон арæзт æрцыд XVIII–XIX æнусты. Цалцæггонд та æрцыд 1909 азы. Ацы рæсугъд ранмæ, кувæндонмæ, адæм цæуынц кувынмæ. Бирæ йæм цæуы туристтæ дæр.

Лæцы æрдзон цыртдзæвæнтæ

Фыййагдоны рахизфарс къуыбырыл ис Лæцы хъæу. Ацы хъæуы ис тынг бирæ историон цыртдзæвæнтæ æмæ хæцæн бынæттæ. Хъæуы астæу ис, нæртон адæм сæ уынаффæтæ кæм хастой, ахæм бынат. Æнусæй-æнусмæ абоны онг хуыйны «Нарты Ныхас». Ис дзы хохаг дуртæ-бандæттæ. Хъæуы сæрмæ – Хуыцауы дзуары кувæндон. Куывтой æмæ йæм кувынц, Лæцы цы мыггæгтæ цæры æмæ цардис, уыдон æмæ Куырттаты комы цæрджытæ. Хъæуы кæрон фенæн ис нæртон зæппæдзтæ, стæй мангойлаг уæлмæрдтæ. Арæзт дзы ис цыртдзæвæн паддзахы инæлар Тебиаты Аслæнбегæн.

Советон Цæдисы заман Куырттаты комы уыд иу скъола – Лæцы хъæуы. Уырдæм цыдыстæм ахуырмæ. Хъæуы бын ис стыр уæлвæз, уым ис Нарты хæцæн бынæттæ. Зæххы бынты – алырдæм фæндæгтæ, хохаг къæйдурæй арæзт. Мах-иу скъоладзаутæй уыцы бынæтты рабыр-бабыр кодтам, фæлæ бирæ рæтты хæлд æрцыдысты. Мæнмæ гæсгæ, уыцы бынæттæ никуы ничи бабæрæг кодта.
Мады-Майрæмы кувæндон, æхсинбадæн æмæ иуцæстон уæйыг Бакъоты хохы фахсыл, Цъæззиу æмæ Хилакъгомы астæу, бæрзонд рагъыл арæзт ис Мады-Майрæмы кувæндон. Амад у хæххон дурæй. Уырдæм хæдтулгæ нæ цæуы, фæлæ Хилачъы фæндагæй хæрдмæ ссæуын хъæуы æртæ сæдæ метрæй фылдæр. Уый у диссаджы рæсугъд ран. Хæххон уæлдæфæй дарддæр бирæ алыхуызон дидинджытæ – йæ алфамбылай, уæлдæр хæхты та хизынц дзæбидыртæ. Кувæндоны алыварс – бæрзонд хæхтæ, мингай азтæн сты æвдисæнтæ, фæлæ къуыдты æмæ гобийау лæууынц.
Мады-Майрæмы кувæн бон вæййы хурхæтæны мæйы фыццаг къуырисæры. Уырдæм кувынмæ цыдысты Калотæ, Быгъуылтæ, Андиатæ, Гуытъиатæ, Хæрисджын, Къорайы хъæутæй, стæй Куырттаты комæй. Уыцы кувæндонмæ адæм фылдæр куывтой сæ сывæллæтты тыххæй. Мады-Майрæмыл сæ фæдзæхстой. Ныртæккæ дæр æм цæуынц æмæ кувынц, сæ сывæллæтты уырдæм ласынц. Гуырдзыстоны паддзах Тамар XII æнусы Мады-Майрæмы кувæндонæн балæвар кодта Ивераг Мады-Майрæмы стыр иконæ.
1900 азы уыцы иконæ лæвæрд æрцыдис Мæздæджы аргъуанмæ. Уырдыгæй афтыд фæсарæнтæм æмæ фесæфт. Фæстаг хатт ма йæ федтой Канадæйы.

Мады-Майрæмы кувæндоны кæрты уыдис стыр къæйдур. Уым фыст уыд: «Кувæндон цалцæггонд æрцыд 1905 азы Гогайты Илас, Гуытъиаты Гагко, Мырзаганты Тепсарыхъо æмæ Ахмæт, Тегкаты Науырыз, Цгъойты Илас æмæ Цихойты Андырбеджы руаджы. Хъыгагæн уыцы къæйдур абон уым нал ис. Хуыцау кæмæн нæй æмæ адæмы цард чи халы, ахæмтæ йæ стыр дзæбугæй ныппырх кодтой æмæ йын йæ къæрттытæ былæй Цъæззиукоммæ аппæрстой. Милицæйы кусджытæ ма бæргæ æрæмбырд кодтой уыцы дуры къæрттытæ, фæлæ хорз культурон цыртдзæвæн йæхæдæг нал ис.
Алыхуызон диныл хæст чи у, уыдон кæрæдзи диныл цъыфкалæн митæ кæнынц. Кувæндонмæ иутæ кувынмæ цæуынц, иконæтæ хæссынц, иннæтæ та сæ пырх æмæ судзгæ кæнынц. Кувæндон фондз хатты басыгътой, уымæй фылдæр хæттыты та пырхгонд æрцыд. Советон Цæдисы рæстæг æмæ ныры заман фылдæр адæм сæ цæст дарынц культурон цыртдзæвæнтæм. Зæгъæм, Мады-Майрæмы кувæндон æрæджы цалцæггонд æрцыд Цгъойты Хъамболат, Уæзæгты Мурат, Моргуаты Хетæг æмæ æндæрты руаджы æмæ сын арфæ æмæ стыр бузныг зæгъын хъæуы.
Мады-Майрæмы кувæндоны галиуфарс къæдзæхы сæрыл – хохаг дурæй амад мæсыг (сторожевая башня). Уыцы мæсыг æмæ кувæндон адæм хонынц Уæлæмæсыг Мады-Майрæмы кувæндон. Хъыгагæн нæм ис ахæм адæймæгтæ дæр, кæцытæ, аргъ кæмæн нæй, ахæм цыртдзæвæнтæ халынц, æмæ сæ чи амард, уыдонæн дзы аразынц ног цыртдзæвæнтæ. Лæвар æрмæгæй араз цыртдзæвæнтæ, уый хорз у, фæлæ цæмæн сафæм, аргъ кæмæн нæй, ахæм культурон цыртдзæвæнтæ?
Уæлæмæсыг Мады-Майрæмы кувæндоны галиуфарс айнæг къæдзæхыл ис æхсинбадæн. Бирæ сæдæгай азты размæ ам цардис æмæ бадтис æхсин. Айнæг къæдзæхы уыдис мæсыг, лæгæты фарс та амад уыд хохаг дурæй. Чи уыдис уыцы æхсин, цæмæн цардис къæдзæхы астæу, уый абоны онг дæр бæрæг нæу. Фæлтæрæй-фæлтæрмæ баззадис æхсинбадæнæй. Ирон-уырыссаг дзырдуатмæ гæсгæ æхсин у  госпожа, барыня, княгиня. Абон дæр амы цæрæг адæмы бафæрсæн ис æхсинбадæнæй. Цæуы йыл 70 азæй фылдæр, афтæ æхсинбадæны къæдзæх фехæлд æмæ ракалд. Æхсинбадæнæй ма баззад æрдæг. Мæнмæ гæсгæ æхсинбадæны лæгæт никуы ничи бабæрæг кодта, æмæ иу цалдæр азы фæстæ йæ кой дæр нал уыдзæн.

Мады-Майрæмы кувæндонæй фалдæр Фыййагдоны рахизфарс Уæлкъуыбыры цардис иуцæстон тыхджын уæйыг. Уый адæмы æфхæрдта, тыхсын сæ кодта. Адæм, уæлдайдæр та хæхбæсты цæрджытæ, уæйыгæй тарстысты æмæ чи хæхбæстæй лыгъдис, чи та æмбæхсгæ кодта. Уæйыг адæмы кæй тыхсын кодта, уый Хуыцау базыдта æмæ йын загъта: «Адæмы ма хъыгдар, кæннод дæ ме ‘ргом аздахдзынæн». Уæйыг Хуыцауы коммæ нæ бакаст æмæ кувæндоны сæрты фатæй æхста æмæ тæрсын кодта æхсинбадæны æхсины. Æхсин йæ хъаст бахаста Хуыцаумæ. Стыр иунæг Хуыцау фæмæсты ис æмæ йæ фатæй иуцæстон уæйыджы фехста. Уæйыг цавддур фестад. Йæ уд исгæйæ ма ацахста стыр дур æмæ йæ йæ хъæбысы æрæлхъывта. Дурыл баззадысты уæйыджы æгъдты æмæ цæнгты фæдтæ, стæй йæ роцъойы фæд дæр. Уыцы дуры ныхмæ æртæ метры фалдæр – стыр бæрзонд дур. Уымæн йæ фарсыл – Хуыцауы фаты фæд, хорз зыны абон дæр. Уыдонæй гыццыл дарддæр – стыр дурыл цуайнаджы хуызæн арф дзыхъхъ, хуыдтой йæ уæйыджы аг.
Ацы диссæгтæ фенгæйæ, адæймаг хъуыдыты бацæуы, æцæг хабар у æви уыцы фæдтæ исчи къахгæ скодта къæдзæхдуртыл. Уыцы стыр дуртæ æнæ техникæйæ уырдæм чи æрæмбырд кодта. Чи скъахта айнæг къæдзæхдурыл цуайнаг аджы бæрц дзыхъхъ æмæ йæ куыд слæгъз кодта. Чи фæхоста къæдзæхдуртæ, чи сыл скъахта афтæ арф фат, æгъдтæ, цæнгтæ æмæ роцъойы фæдтæ æмæ сæ чи слæгъз кодта? Хъыгагæн, ацы дуртæ уым нал сты. Куыд рабæрæг, афтæмæй сæ раластой уæзласæнæй поселокмæ æмæ дзы арæзтой цыртдзæвæнтæ, чи мардис, уыдонæн. Фыййагдоны былтыл æмæ комы бирæ дуртæ куы ис, уæд адонмæ цæмæн бавнæлдтой, цæмæн сæ фесæфтой. Уыцы бынаты ма баззад æрмæстдæр, Стыр Хуыцауы фаты фæд кæм ис, уыцы стыр дур æмæ йæ бахъахъхъæнын хъæуы.

Хилачъы фидар

Куырттаты ком фæцис Хæрисджыны. Уырдыгæй фалæмæ хуыйны Хилакъгом. Уыцы комы уыдис цыппар хъæуы: Калотæ, Быгъуылтæ, Андиатæ æмæ Гуытъиатæ. Калоты хъæуæй фæстаг цæрæг ралыгъд 1921 азы, уый уыд Калоты Дота. Быгъуылты хъæуæй – Быгъуылты Харитъон 1924 азы, Андиаты хъæуæй – Андиаты Хъайтыхъо 1934 азы æмæ Гуытъиаты хъæуæй – Гуытъиаты Бегга 1935 азы.
Гуытъиаты хъæуæй цалдæр сæдæ метры дæлдæр Хилакъгом æхгæд уыд хохаг дурæй арæзт фидарæй. Уый уыдис диссаджы фидар (оборонительная стена), Фыййагдоны сæрты иу фарсæй иннæмæ. Бирæ сæдæгай азтæ йыл рацыд æмæ ныппырх, фехæлд, фæлæ ма дзы баззад иу мæсыг æмæ, доны алыварс фидарæй хорз чи зыны, ахæм къултæ. Ацы фидар кæд арæзт æрцыд æмæ цæй тыххæй, уый бæлвырд ничи зоны. Фидары тыххæй фыстой паддзахы службæйы квартирмейстер Леонти Штедер, 1781 аз, ахуыргонд Генрих Юлиус Клапорт, историк В. Б. Пфафф, П. С. Уварова æмæ Генри Кусов. Уыдоны фыстытæм гæсгæ уыцы фидар арæзт æрцыд VII–VIII æнусты. Иннæты ныхæстæм гæсгæ, уым уыдис персайнаг шах Аббасы лагерь кæнæ дзы лæууыдысты византиаг хъæздыг чырæтæ.

Быгъуылты хъæуы æхсинбадæны фидар

Быгъуылтæ XII æнусы сæхицæн цæрæнбынат равзæрстой æмæ æрцардысты Хилачъы, Уæлсубийы фале дыууæ хохы астæу. Уым арæзт уыд хохаг дурæй фидар. Хилачъы ком æхгæд уыд иу фарсæй иннæмæ, бадтис дзы æхсин. Фидарæн йæ бæрзæнд уыд 5 метры, йæ фæтæн та – 4 метры, дыууæ сисамады астæу. Уыцы фидары тыххæй баззад ахæм таурæгъ: «Будто бы один предприимчивый витязь (Шах Султан), пришедший со стороны снеговых гор Кавказского хребта с многочисленной ратью, осадил бугуловскую крепость. Причиной его действий послужил слух о небывалой красоте одной девушки, которую спрятали в верхней башне. Несмотря на длительную осаду, его усилия были тщетны. Укрепления оставались неприступными, пока девушка сама не указала ему способ овладения твердыней. В окне башни она вывесила свои шаровары, и витязь догадался, что направление обоих штанин указывают на секретные пути. Там действительно оказались выдолбленные в стене едва заметные ступени. И, цепляясь за них, внезапно под утро, осаждающие сумели захватить цитадель. Как отмечает русский офицер, записавший эту легенду в отчете о своей инспекции более 170 лет назад, эти ступени уже разрушились и доступ в башню невозможен».
Быгъуылтæ уым куы æрцардысты, уæд фидар хæлдтой æмæ уыцы дуртæй сæхицæн хæдзæрттæ амадтой. Быгъуылты фидар XIX æнусы федта В. С. Толстой. Уый бафиппайдта, фидар, ома æхсинбадæн хорз уавæры кæй баззад. Ацы фидары тыххæй сæ хъуыдытæ загътой Ю. Клапорт (XIX æнусы райдайæн), Цагъаты Анастасия æмæ бирæ æндæртæ.

Куырттаты комы, Хилачъы, цы историкон, архитектурон æмæ культурон цыртдзæвæнтæ уыд æмæ ис, уыдоныл амæйразмæ бирæ бакуыстой алы ахуыргонд адæм. Бузныг сын зæгъæм. Фæлæ куыд уынæм, афтæмæй уыцы цыртдзæвæнтæ сæфынц, куынæгмæ цæуынц. Махæн не ‘ппæтæн дæр нæ хæс у сæ бахъахъхъæнын. Бафæрсæм-ма, цы цыртдзæвæнты кой кæнæм, уыдон Ирыстоны нæ, фæлæ Куырттаты комы цæрджытæ сæхæдæг дæр зонынц æви нæ? Нæ зонынц, уымæн æмæ сыл, куыд æмбæлы, ахæм куыст нæ цæуы.

МЫРЗАГАНТЫ Махар,
хæсты æмæ фæллойы ветеран

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: