Кады нуазæн (Газета «Пульс Осетии» №30, июль 2017)

Нæ дзæнæты бадинаг фыдæлтæ нын цы стыр бынтæ ныууагътой, уыдонæн сæ сæйрагдæртæ сты æгъдау æмæ æфсарм. Уыдон афтæ мидисджын сты, æмæ сæ никæцы æндæр адæмыхатты æгъдæуттимæ абарæн ис. Уыдоны нæ буц хистæртæ, сæ зонд, фадат æмæ сæ фæлтæрддзинад куыд амыдтой, афтæ сæ æнусты дæргъы лыстæг сасирæй луарæгау бæстон æмæ уырзæй æвзарæгау лæмбынæг фембырд кодтой æмæ нæм сæ стыр лæварæн зæрин хуры тынтау тæмæнкалгæ æрбалæвæрдтой. Абон мах хæс та у, цæмæй сæ бахъахъхъæнæм æмæ, куыд мидисджын æмæ аив сты, афтæмæй адæттын, нæ дæле цы кæстæр фæсивæд хъомыл кæны, уыдонмæ.
Абон нæ ныхасы сæр уыдзæн кады нуазæны тыххæй. Нуазæн ирон адæммæ рагæйдæр стыр кадджын уыд. Нуазæн уый тыххæй нæ дæттынц, цæмæй адæймаг фылдæр баназа, фæлæ лæвæрд цæуы, æрхъуыдыйы, кады, цыты тыххæй. Сусæггаг нæу, абон нуазæнæн аккаг аргъ кæй нал кæнæм, йæ нысаныл лæвæрд кæй нæ цæуы, фæлæ йæ фылдæр хатт æрмæстдæр бануазыны тыххæй кæй дæттынц. Нуазæн дæттыны æгъдау йæ раздæры гаччы кæй нæй, уымæн ис йæхи аххосæгтæ. Фыццаджыдæр, иуæй-иутæ нæ зонынц, кæд, стæй цы рæстæгыл æмæ цæй фæдыл хъуамæ лæвæрд цæуа нуазæн. Рагзаманты нæ фыдæлтæм нæ уыд нæ кады гæххæттытæ, нæ ордентæ æмæ майдантæ, æмæ-иу чи фесгуыхти, лæгдзинад-иу чи равдыста, зæгъæм, бæхыл бадынæй, хъæбысæй хæцынæй, йе та хæсты йæхи хъæбатырæй чи равдыста, уымæн адæмы раз лæвæрдтой кады нуазæн. Ацы нуазæн ахæм кадджын уыд, æмæ йæ абарæн ис, ныры дуджы хъайтары ном кæмæн раттынц, уыимæ. Уый фæстæ нуазæн райдыдтой дæттын алы фынгыл дæр, суанг кæнды дæр. Кады нуазæнтæ вæййынц: арфæйы нуазæн — уый дæттынц зианы фынгыл; цины нуазæн — цины рæстæг; бинонты нуазæн — хæдзары бинонты номæй йæ куы фæдæттынц, уæд. Уый вæййы, зæгъæм, хæдзармæ уазæг куы сæмбæлы, уæд æм бинонты номæй нуазæн раттынц. Вæййы ма хъусы нуазæн æмæ уæны нуазæн дæр.
Нæ æхсæнады ис ахæм «зондамонджы-тæ», кæцытæ сæ удтæ хъарынц, цæмæй нæ цардæй ист æрцæуа арфæйы нуазæнты фæтк. Æмæ уый стыр аипдзинад у, фыдракæндыл æй банымайæн ис. Кады нуазæн не ’гъдæутты фидар гæнах у. Æмæ гæнахæн йæ бындурмæ æвнæлд куы æрцæуа, уæд уый æнæхъæнæй дæр фæцуддзæн æмæ акæлдзæн. Афтæ рауайдзæн не ‘гъдæутты хъысмæтимæ дæр. Æмæ уый алкæмæндæр ахъуыдыйаг у.
Диссаг у æвæдза цард — дзургæ иу хуызон кæнæм, кæнгæ та бынтон æндæр хуызон, нæ ныхæстæ кæрæдзийыл нæ бадынц. Нæ удтæ гæркъайы хуынкъæй нарæгдæр систы адæмимæ дзурынæй, фæдзæхсæм сæ, цæмæй, нæ фыдæлтæ нын цы алæмæты æгъдæуттæ ныууагътой, уыдоны бындурмæ æвнæлд ма æрцæуа, бахъахъхъæнæм сæ. Æмæ мæнæ хур бон арвыл сау мигътæ куыд фæзынынц æмæ их уарынмæ куыд асайынц, афтæ не ‘хсæн фæзынынц ахæмтæ, кæцытæ, арфæйы нуазæнты мидис цæй мидæг ис, уый рæстмæ æмбаргæ дæр нæ кæнынц, æмæ йæ афтæмæй иппæрд кæнынмæ хъавынц нæ фæрнæйдзаг æгъдæутты æхсæнæй. Æмæ уый сæрмæ хæсгæ нæу, уымæн уæвæн нæй.
Зианджынты номæй сыхаг лæг бадты адæммæ нуазæнтæ (æмбæлы æрмæстдæр дыууæ нуазæны) уый тыххæй ратты, цæмæй сын бузныг зæгъа, арфæ сын ракæна, зианджынты фарсмæ кæй æрбалæууыдысты, сæ хъыг, сæ рис сын кæй фæкъаддæр кодтой, уый тыххæй. Мах адæм стæм æмæ цæрæгойтæй уымæй хицæн кæнæм, уæздандзинад æмæ æрхъуыдыдзинады æнкъарæнтæ нæм кæй ис. Уыдон нæм куынæуал уой, уæд адæмы ном дæр нал хæсдзыстæм.
Цины фынгыл цы кувинæгтæ æвæрд вæййы, уым кадджын хайыл нымад у, сæр æмæ бæрзæйæ фæстæмæ, уæны хай. Уæнæн нæ фыдæлтæ стыр кад кодтой. Уæны кæсынмæ фыдæлтæ хуыздæрыл нымадтой уæныджы рахиз уæн. Хорз уæны кæсæг бæрæг кодта бинонты, хъæубæсты фидæны цард: фæззæджы цавæр тыллæг сисдзысты, бæлццæттæ куыд фæндараст кæндзысты, стæй ма æвдыста суанг дунейы уавæр дæр. Уæн æвдисы фыццагдæр, кæй фос у, уыдоны цардыуаг æмæ æхсæнады иумæйаг хабæрттæ дæр. Уæнмæ цыргъагæй æвналæн нæй, уæд, дам, дзы цы хъуыды æвæрд ис, уый раст нал фæамоны.
Мæ цыбыр уацхъуыды уæны кой уымæн ракодтон, æмæ йын ныры дуджы аккаг аргъ кæй нал кæнынц. Иуæй-иу фынгыл æй æвæргæ дæр нæ кæнынц. Вæййы дзы сæр æмæ бæрзæй, æндæр ницы, æмæ уый æххæст цины фынгыл банымайæн нæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, кæд фынгыл уæны хай æвæрд нæ вæййы, уæд дзы кады нуазæны кой дæр кæцæй уыдзæн æнæ уымæй. Хæлд цæуы нæ фыдæлтыккон æгъдау. Арæх вæййы афтæ дæр: фынгыл хистæры раз æрæвæрынц сæр æмæ бæрзæимæ уæны хай дæр, æмæ сæ куыд æрæвæрынц, афтæмæй баззайынц, уæнмæ æвнæлд не ‘рцæуы. Уый та у хистæры æнæфенддзинад, ирон фынджы æгъдæуттæ рæстмæ кæй нæ зоны, уый фæстиуæг. Ахæм хистæрæн фынг йæ бæрны кæнын нæ хъæуы, уымæн æмæ дзы хорзæй ницы равдисдзæн, халгæ цы фæкæна, æндæр.
Ныр та цалдæр ныхасы хъусы нуазæны тыххæй. Иу цины фынгыл бадтæн, æмæ хистæр ацы æгъдау ныссуйтæ кодта — хъус куы ралыг кодтой, уæд æй райста æмæ йæ кусарты сæрыл æрæвæрдта æмæ афтæмæй кæстæрты номыл сидт рауагъта. Æз æм мæхи нал баурæдтон, хатыр дзы ракуырдтон, дæлейæ уæлæмæ йæм кæй дзурын, уый тыххæй. Æмæ йын загътон: хъус сæрыл зианы фынгыл æвæрынц, ды та цины фынгыл бадыс хистæрæн æмæ раст æгъдау нæ кæныс, хъусы нуазæн кæстæртæм авæрын хъæуы. Уый йæхи æнæхъусæг скодта, стæй фæстагмæ афтæ зæгъы: «Зианы фынгыл хъус куы ралыг кæнынц, уæд æй кæстæртæм цæуылнæ авæрынц, уыдон зианы фæдыл гыццыл бафыдæбон кæнынц?» Æз ын афтæ зæгъын: «Зианы рæстæг кæстæртæ бирæ фыдæбон кæй бакæнынц, уымæй ды раст зæгъыс, айдагъ ингæн хи къухæй чи скъахы, уыдоны фыдæбон кæуылты у. Уæхскуæзæй кæй бакусынц, фыдæбонгæнджытæ дæр сæ уымæн хонынц, æмæ уый ирон адæмæн сæ хæс у, фыдæлтæй нын баззад æмæ йæ фæсивæд уымæн æнæзивæг æххæст фæкæнынц. Фæлæ зианы фынгыл нуазæнтæ дæттын не ‘мбæлы. Зианы фынгæй цины фынг аразын уый стыр аипдзинадыл нымад у. Æмбæлы зианы фынгыл æрмæстдæр иунæг хатт арфæйы нуазæнтæ раттын, æмæ ууыл æгъдау ахицæн вæййы. Уый нын фыдæлтæй баззайгæ фæтк у æмæ йæ аивыны бар никæмæн лæвæрд ис».
Æз уыцы лæгæн зæрдæ бавæрдтон, зæгъын, ацы цауы фæдыл газеты ныффыс-дзынæн, æмæ мæ уацхъуыды фæзынд дæр уый фæдыл у.
Ахъуыды кодтон æмæ æрцыдтæн ахæм хатдзæгмæ: æвæццæгæн, ацы лæгæй ферох ис, хъусы нуазæны фæтк цæй мидæг ис, уый, æмæ йын æй ногæй йæ зæрдыл куы æрлæууын кæнин, уæд уым рæдыдæй ницы уыдзæн. Цины фынгыл, кæстæрты цæрæнбоны тыххæй сидты хæдразмæ, кусарты рахиз хъус рæбыныл ралыг кæнынц (уый хауы уырдыглæууæг кæнæ æртыккаг хистæрмæ), дæргъырдæм æй æртæ уадздзаджы фæкæнынц, цæхх ыл æрызæрынц æмæ йæ æртыккаг хистæр нуазæны сæрыл æрæвæры, æмæ йæ афтæмæй фынджы сæрты адæттынц лæгæй-лæгмæ кæстæртæм. Уым уыцы нуазæн баæртæ кæнынц, æмæ йын æртæйæ йе ‘гъдау скæнынц. Хъусы нуазæн фæстæмæ здахгæ нæу.
Не ‘гъдæутты фæдыл арæх фыссæм газетты, дзурæм сыл æхсæнады мидæг дæр, фæлæ уæддæр уавæр зæрдæмæдзæугæ нæу. Адæймаг куы уына, не ‘гъдæутты кад дæлæмæ кæй хауы, сæ бындур хæлд кæй цæуы, зыгъуыммæты сæ æххæст кæй кæнынц, уæд ахæм уавæрæн нæ быхсы æмæ та ногæй райсы гæххæтт æмæ фыссæнгарз æмæ йæ зæрдæйы сагъæстæ ногæй раргом кæны. Афтæ уыдзæн мæ дарддæры зондахаст, æмæ-иу кæд искæмæ раст нæ фæкæса мæ къæйных ныхас, уæд-иу мын ныббарæд.

ХЁМЫЦАТЫ Раман,
Æппæтдунеон æхсæнадон змæлд
«Иры Стыр Ныхас»-ы уæнг,
Рахизфарсы районы Ныхасы
ирон æгъдæутты комитеты сæргълæууæг

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: