Дæхи хиз фыддзинад ракæнынæй  (Газета «Пульс Осетии»№29, июль 2017)

Хуыцау тæригъæд нæ бары
Хуыцауы фыдæхæй стырдæр фыдæх нæй, æмæ дзы фыдгæнæджы, адæмы тæригъæды чи бацæуы, уыдон æгъатырæй карз æфхæры. Уымæй дзы иу фыдгæнæг дæр нæ аирвæзы. Абон куы нæ уа, уæддæр æй райсом æрсурдзæн,
Хуыцауы фыдæх æй баййафдзæн. Йæ-хæдæг дзы йæ карзы куы нæ бахауа, уæддæр, дам, æнхъæвзы йæ байзæддаджы æвдæм фæлтæры онг. Уымæ гæсгæ алчи-дæр хъуамæ йæхи хиза, хъахъхъæна фыд ракæнынæй, искæй тæригъæды ма бацæуа. Сывæллæтты, рæзгæ фæлтæры, рынчыны тæригъæды бацæуыны тыххæй та ноджы карздæр у йæ фыдæх. Хуыцау тæригъæд никæмæн бары, марæг у, давæг, стигъæг, сайæг. Уыцы бæллæх фæндагыл нæ бафтын абон, дугты ивæнты, адæм кæрæдзийы хъæр куы нал æмбарынц, кæрæдзиимæ æгъатыр куы сысты, уæд фæзындæр.
«Макуы макæй тæригъæды бацу, — ахуыр нæ кæны ирон адæмон сфæлдыс-тад. — Тæригъæд нæ тайы». Кæнæ: «Тæригъæд чи ракæны, уый йæ азарæй йæхæдæг куы аирвæзы, уæддæр ын йæ цоты, фылдæр хатт та йæ цоты цоты æрсуры». «Цæрæгойы тæригъæды дæр ма цу!» — фæдзæхсынц куырыхон хистæртæ. Уыдон тæрсæн ныхæстæ не сты, фæлæ æвзæрдзинадæй хъахъхъæнæн ныхæстæ, уды сыгъдæгдзинадмæ, рæсугъддзинадмæ хонæг ныхæстæ. Адæм сæ адæймагдзинад цæмæй ма сафойы хъуыдытæ. Фæлæ дæ алыварс адæмы цардыл лыстæггай куы афæлгæсай, уæд дæ æнæмæнг бауырндзæн: «Тæригъæды бацыдтæ — Хуыцауы фыдæхмæ æнхъæлмæ кæс». Искæй фæллой чи давы, адæмы чи сайы, мары, уыдон кæд рæстæгмæ ахъæздыг вæййынц, уæддæр сыл цард нæ хæцы. Райсæм-ма нæ сыхæгты, къæрных, хуыс-
нæг æмæ лæгмарæй цас исбон скæнынц? Рацæуы цасдæр рæстæг, азтæ æмæ та къуырцдзæвæны бахауынц, стыр бæллæхтæ сыл æрцæуы. Хуыцау сын нæ ныббар-дзæн, сæ лæгмарты къухтæй Беслæны нæ адæмыл, нæ рæзгæ фæлтæрыл цы æвир-хъау бæллæх æрцыд, уый дæр. Бæргæ-иу байзæддаг, æппæт адæмыхатт сæ фыдгæнæг фыдæлты кæнæ сæ къæрныхты, лæгмарты фыдракæндты тыххæй дзуапп куы нæ дæттикой, фæлæ дунейы сконд ахæм у.
Æрдз дæр тæригъæд нæ бары, йæ хорзæхтыл хæлоф кæнын нæ уадзы. Уымæй цуанæтты бафæрсут. Цуаны æфсис чи нал фæзоны, сырдтæй фылдæр ныццæгъдыныл чи фæархайы, уыдоныл цахæм бæллæхтæ æрцæуы. Ахæм цауыл фыст у Хетæгкаты Къостайы радзырд «Дзæбидырдзуан». Уым фæмард вæййы цуанон йæхæдæг дæр. Хæдзарон цæрæ-гойтæй искæцы исчи фыдмитæй куы амары, уæд уый дæр æвыдæй нæ баззайы. Ирон лæг кусарт кæнынмæ кард куы райсы, уæд фыццаджыдæр Стыр Хуыцауыл
йæхи бафæдзæхсы æмæ дзы хатыр ракуры, цæрæгойы къубалмæ кард кæй ныд-дардзæн, уый тыххæй.
Уæлдай хъазардæр у лæгмарды тæри-гъæд. Ирон адæммæ хуымæтæджы нæ баззад ахæм ныхас: «Мæ фыдгулы къух искæмæ аирвæза». Ома искæй амара. Гъе уыцы хъуыды йæ сæры хæсгæйæ, ирон лæг йæ масты дзæкъулы дзаджы рæстæг йæ рахиз къухæй йæ хъамайыл хæцыд, галиу къухæй та — рахиз къухыл — хъама сласын ын нæ уагъта. Туджы тæригъæд кæстæртæм æнхъæвзы æмæ фæлтау дæхиуыл фæхæц: дæ фæстагæттæн знæгтæ æмæ фыдбылызы фæндаг ма уадз.
Мулкæй, исбонæй ацы тæригъæд-джын зæххыл ничи ма бафсæст. Йæ хæзнатæ æмæ галуан хæдзæрттæ дæр уæдæ мæрдты бæстæм йемæ ничи ма ахаста. Уæлæуыл ныууадзыны тыххæй дæр хорз зæгъы ирон æмбисонд: «Хор-зæн бын ма скæн, æвзæрæн бын ма ныу-уадз». Цыфæнды хорз кæстæртæ куы баззайой дæ фæстæ, уæддæр сæм царды фарн куы нæ уа, уæд дын дæ бынтæ рыджы бын фæкæндзысты, дымгæмæ сæ ныддардзысты. Царды фарн та цæуы куыстæй, фæллой кæнынæй. Царды цин дæр æрмæстдæр уый у. Магуса æмæ, цæттæ бынтыл чи бады, уый царды цин не ‘нкъары. Ноджы ма йын кæд искæй тæригъæддаг фæллой ныууагътой, уæд ын йæ туг сур кæнынц. Æмæ рæдийынц, абон цыфæндыйæ дæр схъæздыг уæ-выныл йæхи чи хъары: мæгуырты, зæрæдты, сывæллæтты, сидзæрты рис кæмæ нæ хъары, сæ хъуырæй сын сæ къæбæр чи ласы, сæ цард сын бонæй-бон гæвзыкдæрмæ чи тæры, уыдон. Тæригъæд нæ тайы — йæ фыдæх ын дæхи сæр куы нæ баййафа, уæддæр дæ цотæй нæ фæивгъуыйдзæн. Æвæстаг ма кæн дæхи!
Рухсаг уæд нæ раздæры æмкусæг Цогойты Геор. Уый мын иуахæмы афтæ ра-дзырдта, хæстмæ, дам, куы цыдтæн, уæд мын мæ фыд тынг фæдзæхста: «Зонын æй, хæст айтынг уыдзæн, бахæццæ уы-дзыстут æндæр бæстæтæм дæр, æмæ дын фæдзæхсын иу хъуыддаг: макæй мулкмæ бабæлл, макæцæй мацы рахæсс! Ды кæуыл нæ бафыдæбон кодтай, уый дæу нæу, æмæ йæм ма ‘внал!» Уый 1941 азы! Йе уæны кæсæгау каст фыд æмæ афтæмæй дзырдта йæ фыртæн. Йæ фæдзæхст ын сæххæст кодта Геор: хæцгæ-хæцгæ бахæццæ Евро-пæйы цалдæр паддзахадмæ, йæ разы уыд цæттæ фæллойы кæритæ, фæлæ дзы ницæмæ бацыбæл. Йæ фыды фæдзæхст ын йæ зæрдыл ноджы тынгдæр лæууын кодта, фæрсылы фосыл хæлоф чи кодта, уыдоныл цы бæллæхтæ цыд, уыцы фыдбылызы хабæрттæ. Уыдон та уыдысты бирæ: кæуыл-иу минæ схæцыд, кæй фæндагыл йæ давд хæзнаты тыххæй маргæ кодтой. Уыдис ахæм цаутæ дæр, фæндаггон абырджытæ-иу паровозы пецы тохвæллад хæстоны йæ хæссинæгты тыххæй куы баппæрстой.
Георæй ма фехъуыстон ахæм хабар дæр. Туркимæ хæсты архайдта сæ хъæу Бирæгъзæнгæй цалдæр. Иу ныббырсты уырысы æфсад туркаг хъæуы уынгты апырх. Сармадзанты æхсты фæстæ хъæу æдзæрæджы хуызæн уыд. Кæртытæм, хæдзæрттæм лæбурынц æфсад. Цъиу-
змæлæг дзы нæй. Ныккæндты бамбæхс-тысты. Бирæгъзæнггаг (йæ мыггаг ын барæй нæ фыссын) афицер йæ къордимæ иу кæрты фæмидæг. Хъустæ ацахстой сывæллоны фæсус куыд хæдзарæй. Мидæмæ бахызтысты, йæ къахыл чи нæма ауад, ахæм саби сынтæджы бады æмæ йæ цæссыджы мæцы. Бæрæг уыд, йæ бинонты нæ, фæлæ адæймаг дæр рагæй кæй нал федта, сæххормаг. Æмæ къæсæрыл хæстонты куы ауыдта, уæд йæ кæуын фæуагъта, бахудти сæм, бацин сыл кодта, ныр мын сæ исчи дон, хæринаг ратдзæн, зæгъгæ. Фæлæ æгъатыр, сырдæй æгъатырдæр разынд не ‘мзæххон — топп æм фæдардта æмæ йæ багæрах кодта, уыимæ дæр та нæ хæцын хъæудзæн, зæгъгæ.
Тæригъæд, тугтæригъæд. Нарты кад-джытæм гæсгæ, йæхи хуымон галæн хуыздæр холлаг чи лæвæрдта, уый дæр ма мæрдты бæсты уыцы тæригъæд куы фиды, уæд дзидзидай сывæллонмæ дæ цæвæнгарз сис! Дзырдта мын Геор, уыцы тæригъæд, дам, фиддон фæци йе стыр хæдзарвæндагæн. Сæ быныл ма баззад иунæг чызг.
Иннæ ахæм хабар фехъуыстон нæ мыггаджы хистæртæй иу, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ветеран Цгъойты Никъалайæ (Гакъунийæ). Размæ бырсгæйæ, дам, Ру-мынмæ куы бахæццæ стæм, уæд иу хъæуы æрлæууыдыстæм.
«Мах цалдæрæй æрфысым кодтам иу хæдзары, — дзырдта уый. — Хъæууон хæдзары цыппар уаты уыд, æмæ дзы иуæй фæстæмæ иннæтæ мах бацахстам. Иннæ уаты та уыдысты фысымтæ. Хæстон уавæры æндæр сæ бон цы уыд. Сæ кæрт ирон хæдзары кæрты хуызæн, скъæт, кæркдон дæр — афтæ. Фæлæ мæ æппæты тынгдæр дисы бафтыдта сæ сывæллоны авдæн. Ирон авдæны халдих. Тынг ыл бацин кодтон, уæлдайдæр сабийæн йæ къухтæ куы суагътой æмæ дыгъал-дыгъул кæнын куы райдыдта, уæд.
Уалынмæ нæ взводы командир мæстджынæй кæцæйдæр фæзынд. Сывæллон-мæ кæсгæ мæ куы ауыдта, уæд æм бауад æмæ йæ авдæнмæ фехста, аимæ дæр та нæ хæцын хъæудзæн, зæгъгæ. Йæ мад нырдиаг кодта æмæ æхсæв-бонмæ йæ кæуынæй нал æрæнцад. Мах дæр нæ бынæтты цавддуртау нæ æхсæв арвыстам.
Райсомæй нæ хъæуæй дарддæр абырсын бахъуыд. Бæстæ гуыпп-гæрах сси. Размæ бырсгæйæ нæ командирыл знаджы минæ сæмбæлд, æмæ дæ фыдгул афтæ фæуæд, лыстæггай йæ фæйнæрдæм фæхаста. Уый фæстæ ма дзы цы баны-гæдтаиккам, уый чысыл муртæ. Хуыцау ын нæ ныббарста авдæны сывæллоны мæлæт!»
Тæригъæды бацыдтæ — Хуыцауы фы-дæхмæ æнхъæлмæ кæс, Хуыцауы цæф дыл сæмбæлдзæн. Æмæ макæй тæригъæды цæут. Рæсттæрхон, рæстаг цардæй хаир-дæр цард нæй. Мулк ныууадзынæй ном ныу-уадзын хуыздæр у. Мулк ихсийы, ном кæны кадджынæй-кадджындæр. Уымæн æмæ ма йыл адæм дæр сæ фарн æфтауынц.
Ныртæккæ цард афтæ сцырын, æмæ дзы адæймаг йæ развæндаг нæ уыны. Кæм фæкæлдзæн, «къардиуæй» кæцы фæзилæны ахаудзæн, уый нæ рахатдзæн. Уымæ гæсгæ куыдфæндыйæ, тагъд-тагъд фæфос кæныны охыл зæрдаивæй исты хъуыддаг кæнын нæ хъæуы. Зондджын адæм куыд дзырдтой: авд хатты абар, стæй йæ алыг кæн. Науæд, цæйнæфæлтау искæй зæрдæхудты бацæуай, искæй хъыг райсай, искæй тæригъæды бацæуай, фæл-
тау адæймаджы ницы хъæуы. Тæригъæд нæ тайы! — æнусты дæргъы фæдзæхсынц хистæртæ кæстæрты. Æмæ уый хуымæтæ-джы нæу. Хистæртæм фæлтæрддзинад бирæ ис, царды сæхиуыл цы бавзæрстой кæнæ искæмæ цы федтой, уымæй хатдзæг кæнгæйæ, фæдзæхсынц кæстæрты. Уыдон сын сæ ныхæстæ хъусынц, фæлæ уæддæр рæдыд фæндагыл бафтынц. Ахæм фæнда-гыл, дам, мыд конд ис, фæлæ сын мастмæ расайы.
Искæмæй давыс, искæй сайыс, уæд зон, рæдыд, бырынцъаг фæндагыл цæуыс. Искæй хидæйдзаг фæллойæ фæфос кæнæн нæй. Абон уа, райсом дæм дæхи фыдракæнд фæстæмæ раздæхдзæн æмæ йæ цæф ахъаззагдæрæй дæ сæрыл сæмбæлдзæн. Исчитæ зæгъдзысты, иу æмæ дыууæ ис, хуыснæг кæнæ цæстфæлдахæн митæй чи схъæздыг, ахæмтæ. Бæгуыдæр ис. Фæлæ иу æмæ дыууæ ис ахæм хъæздгуытæй, ихы сæр чи аззад æмæ ма æвæстаг дæр чи фæци! Хуыцау, дам, галуæрдоныл цæуы, тагъд нæ кæны, фæзæгъынц ирон адæм. Æмæ адæймаг йæ райсомыл куы нæ хъуыды кæна, уæд уый йæ бынсæфты нысан у.
Ныры дуджы æхца цæмæй нæ кæ-нынц… Цæсгом дыл куы нæ уа, æфсармы æнкъарæн куы нæ хатай, уæд алцæмæй дæр. Сай, стигъ, йæ хидвæллойæ чи цæ-
ры, уый, мæгуырдæр æй кæн. Фæллой-гæнæг та æнцон сайæн у. Уымæн æмæ  уый æдзух æнæсайд куыстыл хæст у, искæй исбонмæ фæныхилын йæ фæсон-æрхæджы дæр нæй æмæ алкæйдæр йæхи хуызæн æнхъæлы. Æмæ йын йæ
фыдæбонæй фæфос кæнынмæ гæппæввонгæй лæууынц адæймаг бирæгътæ. Сайынц æй, фæлæ уæддæр уый уы-донæй лæгдæр у — йæ зæрдæ йæхиуыл нæ худы. Адæмæй йæ ницы тас ис. Тæрсгæ-ризгæйæ нæ цæры. Йæхи, йæ бинонты хъахъхъæнынæн æххуырст хъахъхъæнджытæ нæ дары. Хуыцауы раз сыгъдæг у æмæ æргом, æрдзон уагыл йæ царды кой кæны. Царды хæрзтæ дæр уый къухтæй цæуынц.
Тæригъæд нæ тайы, искæй тæригъæ-ды бацæугæйæ хъæздыг суæвæн ис æрмæст рæстæгмæ. Стæй сар дæ сæр кæны. Абон адæмæн зонгæ-зонын алы хъылма чи уæй кæны — маргхъæстæ
нозт, наркотиктæ, адæмы сæ мулчы сæрыл чи мары, уыдонæн адæмы тæ-ригъæд райсом сæ сæры астæуæй ист
æрцæудзæн. Нæ фыдæлтæ-иу хæстæг-дзинад куы кодтой, уæд авд фæлтæрмæ сæ туджы сыгъдæгдзинад иртæстой. Фыдбылыз дæр авд фæлтæрмæ цæуы. Æмæ абон ды иу чысыл хорз ацæрайы тыххæй дæ фæстагæтты дæр ма тæригъæдджын цæмæн кæныс? Фæлтау адæмы хъæрмæ æрыхъус æмæ дæхи пайдайы куыстыл бафтау.
Хорз дохтыр-иу, цалынмæ рынчыны йæ къахыл слæууын кодта, уæдмæ йæхицæн бузныг зæгъын дæр нæ уагъта. Ныр та мах цы уынæм: сарæх нæм сты ахæм дохтыртæ, комкоммæ уыны рынчынæн йæ бон ницы у, уæддæр Хуыцауы хæстæ йæхимæ исы — операци йын кæны, «æргæвды» йæ, цæмæй йын йæ хиуæттæй гæртам райса. Йæ хæдзармæ марды тæригъæд хæссы. Цымæ куыд æнхъæл у? Ахæм æхцатæй цы бакæнынмæ хъавы? Йæхи нæ, фæлæ ма йæ цоты дæр кæны тæригъæдджын.
Тæригъæд нæ бары Хуыцау. Уæлдайдæр та сывæллоны тæригъæд. Барст нæ уы-дзæн, Беслæны 1-æм скъолайы цы рæзгæ удтæ фæхъуыд, уыдоны тæригъæд дæр. Ацы фыдракæнд саразджытæй ма чи баззад, уыдон иугай цагъды кæнынц. Уый ныридæгæн нæхи цæстытæй уынæм. Быныскъуыд кæндзысты сæ бафхæрджытæ æмæ се ‘ххуысгæнджытæ дæр. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый мах куыд фæнды, афтæ тагъд нæ уыдзæн. Хуыцау галуæрдоныл цæуы — тагъд нæ кæны!
Уæхи тæригъæдджын ма кæнут. Нæ фыдæлтæ-иу хуымæтæджы нæ дзырдтой: «Мæ фыдгулæн йæ къух искæмæ аирвæза». Хорæй та ард хордтой. Даваг æмæ сайагæй æгаддæр сæм ничи уыд. Дзуары бынмæ дæр сæ нæ уагътой. Хъæуæй сæ-иу сыстын кодтой, фæсырдтой-иу сæ.
Нæ фыдæлты намысимæ царды цыфæнды зынты сæрты дæр ахизæн ис!

ЦГЪОЙТЫ Хазби

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: