Уый фæдисы хъæр у, уæдæ цы?! (Газета «Пульс Осетии» №23, июнь 2017)

Æрæджы газеты куы бакастæн Цгъойты Хазбийы уацхъуыд «Ирон чиныг — фæсдуар», зæгъгæ, уæд исдуг фæуыргъуыйау дæн, айдагъ ахæм æндиуд сæргондæй дæр адæймаджы зæрдæ ныккæрзыдта. Куыд ис уымæн уæвæн, æмæ ирон чиныг нæ рæбыны æвæрд ма уа, фæлæ йыл суæлæхох уæм æмæ йæ фæсдуармæ аппарæм? Уæд фæдисы хъæр у, уæдæ ма уымæй æвирхъаудæр хабар цы хъуамæ уа? Йæхи ирон чи хоны, нæртон туг йæ дадзинты кæмæн зилдух кæны, уый ацы уавæрмæ куырмæджы куыд хъуамæ кæса, куыд ис ацы уавæрæн быхсæн?!
Амæй размæ дæр, Хазбийы уацхъуыд мыхуыры куы нæма рацыд, уæддæр æз дызæрдыг никуы кодтон, Хазби æцæг нæртон лæг кæй у, ууыл. Ацы уац куы бакастæн, уæд та бынтон ныфсджынæй зæгъын, Цгъойты Хазби нæ ирон адæмыл æнувыд æмæ иузæрдион кæй у. Уымæн йæ алы ныхасы дæр ис уæз, йæ хъуыддæгты — фарн. Дзуры æмæ фыссы былалгъæй нæ, фæлæ зæрдæбынæй, йæ сæйраг хотых у рæстдзинад. Рæстдзинад та цы хъуыддаджы вæййы, уым æнтыстдзинæдтæн æнæ уæвгæ нæй.

Нæ адæмы ивгъуыд историмæ адæймаг фæстæмæ куы афæлгæса, уæд Хазбийы абарæн ис Хетæгкаты Къостайы сурæтимæ. Нæ зæрдыл ма æрлæууын кæнæм XIX æнус, 1863 аз. Уæд ирон сылгоймæгтæн сæрмагондæй арæзт æрцыд скъола. Ирон чызджытæн сæ цинæн нал уыд кæрон, ацы рухсады фыццаг артдзæст кæй байгом, уымæй. Æмæ йæм хохæй, быдырæй ирон чызджытæ ныххæррæтт ластой, фæндыдис сæ рухсады сусæгдзинæдтæ базонын. Фæлæ, хъыгагæн, сæ цин бирæ нæ ахаста, сæ бæллиц фæсыкк. Скъола Терчы облæсты хицау Кахановы фæндонæй æхгæд æрцыд. Ацы цау Къостайы хъустыл куы ауад, уæд поэт йæхицæн бынат нал ардта, тохы бацыд, скъола чи сæхгæнын кодта, уыдоны ныхмæ, æмæ скъола фæстæмæ байгом кодтой.

Дзанайы-фырты номыл уынджы цы чингуыты дукани ис, уым ирон литературæйы хайад æхгæд кæй æрцыд, уый абарæн ис, уæлдæр цы скъолайы кой кодтам, уый хъысмæтимæ. Ирон чиныджы хъысмæтыл Хазби йеддæмæ сагъæсгæнæг куы нæ зыны, уæд кæм сты нæ иннæ куырыхон лæгтæ?Фынгыл бадгæйæ, иуæй-иутæн сæ къухы агувзæ карз нозтимæ, афтæмæй хъæбæрæй куы фæдзурынц, мах нæртон адæмы фæдонтæ стæм, мах домбай стæм, цыфæнды цæлхдурты сæрты дæр ахиздзыстæм, уæд абон цы ныхъхъус сты, Иры фæдисы хъæр куы айхъуыст, уæд?!
Чиныг у зонындзинæдты къæбиц. Адæймаг хорзæй цы базоны — иронау дзурын, фыссын, кæсын, хъуыды кæнын, — уыдон иууылдæр чиныджы руаджы сты. Чиныг комкоммæ баст у не ’взагимæ. Не ‘взаг та нын зынаргъ у, мады ад нын кæны, уымæн æмæ нын гуырдзæй рахæсгæ у. Наци цæры уæдмæ, цалынмæ цæры йе ‘взаг. Чингуытæ мыхуыры куынæуал цæуой, уæд не ‘взаг бамынæг уыдзæн æмæ нæ адæмыхатт сæфты къахыл ныллæудзæн. Афтæмæй нæхи къухтæй нæхицæн ингæнкъахджытæй басгуыхдзыстæм. Чиныг, æвзаг æмæ адæм æфсæн рæхыстæй кæрæдзийыл баст сты, æмæ рæхысы цæгтæй иу хай куынæуал уа, уæд æнæхъæн рæхыс хæлд æрцæудзæн. Чиныг, æвзаг æмæ адæмæн кæрæдзийæ хицæн кæнæн нæй. Сæ иу сæ иннæмæй куы фæхицæн уа, уæд иууылдæр царæфтыд кæнынц. Дуканийы ирон чингуыты хайад чи æрæхгæдта, уый кæд ироны ном хæссы, уæд йæ архайд ирон адæмæн зиан йæддæмæ пайда кæй не ‘рхæсдзæн, ууыл цæуылнæ ахъуыды кодта? Адæм адæм сты, сæ фарн бирæ у, æмæ уыдоны ныхмæ æрлæууын Стыр Хуыцау æмæ йе сконд зæдтæ æмæ дауджыты зæрдæмæ дæр нæ фæцæудзæн.
Æнæуи дæр ирон адæмæн сæ рæстаг хай сагъæс, мæт кæнынц, не ‘взаг сæфты къахыл лæуд кæй у, æмæ ирон æмбисонд куыд зæгъы: «Кæд цæфæй нæ мæлыс, уæд дын уый та рæхуыст».
Ирон чингуытæ цы дукани уæй кодта, уыдон хъынцъым кæнынц, ацы хайад сын пайда кæй нæ хæссы, уый тыххæй. Æз хорз æмбарын, базарадон экономикæйы мидис цæй мидæг ис, уый. Уæйгæнæг хъуамæ йæ товары аргъыл æфтауа æмæ дзы афтæмæй пайда кæна. Фæлæ чиныджы аргъ æгæр зынаргъ куы кæна, уæд ахæм чиныг хъуамæ чи балхæна? Уыдон фылдæр спайда кæныны æнхъæлæй сæхицæн цæлхдуртæ кæй æвæрынц, уый сæ фæсонæрхæджы дæр нæй. Сусæггаг нæу, нæ æрыгон чызджытæ æмæ лæппутæн сæ фылдæр хай ирон чиныг, газет «Рæстдзинад» кæсгæ нæ, фæлæ сæ къухмæ исгæ дæр кæй нæ кæнынц. Æмæ уæд уыдон цавæр ирæттæ схонæн ис? Ныры ду-джы ирон чингуытæ æмæ газеттæ фылдæр кæсынц, йæ кары чи бацыд, ахæмтæ. Æмæ уыдонæн сæ пенситы капеччытæ уыйбæрц не ‘ххæссынц, цæмæй зынаргъ чингуытæ æлхæной.
Диссаджы дуг скодта — æхца нын нæ царды рохтæ райста йæхимæ. Адæмæн сæ фылдæр хай зонындзинæдтæ райсыныл нæ архайынц, фæлæ сæ удтæ хъарынц, цæмæй искуыцæй иу капекк ратоной. Дæ дзыпп æхцайæ дзаг уæд æмæ бæстыл кæрдæг дæр ма зайæд. Ахæм куыдфæндыйы зондыл хæст чи у, уыдоны нымæц бонæй-бон фылдæр кæны. Ахæм цардыуагмæ кæсгæйæ, адæймаг хъуыдыты аныгъуылы æмæ йæм сæвзæры фарст: цы уыдзæн нæ фидæн, куырмæджы кæдæм цæуæм? Адæймаг-иу ирон чиныг кæм балхæдта, уыцы иунæг дуканитæй дæр æнæхай куы фестæм, уæд?

Адæймаг æй куы зонид, кæцы зæд æмæ дуаджы хъыджы бацыдыстæм, ацы бæллæх ныл чи сæвæрдта, уæд æм батабу кæниккам, кæд нын ацы уавæр фæнывылдæр кæнид. Цæуылнæ исæм дæнцæг нæ хуссайраг æфсымæртæй, уыдонмæ айдагъ Цхинвалы фондз дуканийы куы ис, ирон чиныг балхæнæн кæм ис, ахæмтæ, махмæ та иу дæр куынæуал ис, уæд? Æви Дзæуджыхъæуы фæзуат Цхинвалы фæзуатæй къаннæгдæр у æмæ дзы ирон чиныджы дуканийæн иу къуым радих кæнын кадавар у?
Кæдæм кæсынц, ацы фарст кæмæ хауы, уыдон? Цæуылнæ агурынц хъæугæ мадзæлттæ, цæмæй фарст лыггонд æрцæуа?
Мæ цыбыр уацхъуыды кæрон мæ зæрдыл æрлæууыдысты Къостайы æнæмæлгæ ныхæстæ:

Оххай-гъе! Не знаг нæ былмæ фæтæры, —
Кадмæ бæлгæйæ æгадæй мæлæм…
Адæмы фарнæй къæдзæх дæр ныннæры, —
Гъе, мардзæ, исчи! — бынтон сæфт кæнæм!

ХÆМЫЦАТЫ Раман,
ÆÆЗ «Иры Стыр Ныхас»-ы уæнг,
Рахизфарсы районы Ныхасы ирон
æгъдæутты комитеты сæргълæууæг

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: