Фæлтæр фæлтæрæн йæ фарн ныууадзы (Газета «Пульс Осетии» №47, декабрь 2016)

Æрæджы газеттæ «Стыр Ныхас» (2016 аз, № 18) æмæ «Пульс Осетии»-йы (2016 аз, 22 ноябрь) мыхуыры рацыд Дзус-ты Барисы уацхъуыд алыхуызон сæргондтимæ — фыццаг «Лæмбынæг æркæсгæйæ…», дыккаг та «Джеор-гуыба», зæгъгæ, афтæмæй.
Барис фыссы мæн тыххæй: «Хæ-мыцаты Раманы уацхъуыдтæ зын бамбарæн сты, сæ ахсджиагдæр мидис цæй мидæг ис, уый. Æрзилы “Терк-Турчы” быдыртыл æмæ хæх-тыл, æрæмбырд кæны алыхуызон æмпъузæн ныхæстæ æмæ сæ ныммыхуыр кæны».
Раст бахахх кодтай, мæнæй афтæ кæй зæгъыс, исты æрмæг фыссынмæ куы фæхъавын, уæд ыл рагацау кæй ахъуыды кæнын, «Терк-Турчы» быдыртыл кæй æрзилын æмæ, раст хатдзæгтæ куы скæнын, уæд уый фæстæ мæ хъуыдытæ бæстон кæй ныффыссын, уымæй. Ды та «Терк-Туркмæ» нæ, фæлæ Терчы доны былмæ дæр нæ бахæццæ вæййыс, афтæмæй тæлф-тулфы æнæбындурон зондамындтытæ кæнын райдайыс. Алы хабар дæр сæрæй куы нæ ракæнай, уæд зын бамбарæн вæййы. Уымæ гæсгæ мæ ныхас фæбæлвырддæр кæндзынæн.
Фарон, 2015 азы, газет «Стыр Ныхас»-ы, йæ дыууадæсæм номыры, мыхуыры рацыд Дзусты Барисы уац «Демократи ирон дуджы æвæрд у», зæгъгæ, ахæм сæргондимæ. Æз уацхъуыды мидисимæ лæмбынæг куы базонгæ дæн, уæд куыд ирон, стæй нæ ирон æгъдæуттыл æнувыд æмæ иузæрдион кæй дæн, уый мæ сразæнгард кодта, цæмæй мæ талæнты къуыбылой райхæлдтаин. Ныффыстон уацхъуыд газетты «Стыр Ныхас» æмæ «Жизнь Правобережья»-йы дæр ахæм сæргондимæ: «Не ‘гъдæутты æнæхъуа-джы цæмæн дзырддаг кæнæм», зæгъгæ.

Æрхæсдзынæн уыцы æрмæгæй иу цалдæр цæвиттоны. Дзусты Барис фыста йæ уацхъуыды, «дзуар» уырыссагау «крест» кæй нысан кæны, æмæ уымæй раст уыд йæ хъуыды, фæлæ «дзуар» «корь» кæй рахуыд-та, уымæй та фæрæдыд. «Корь» иронау у «фадынæг». Дзуар та уырыссагау у «оспа». Уый уал иу фиппаинаг. Иннæ фиппаинаг та у ахæм: «дзуар» уырыссагау канд «крест» æмæ «оспа» нæ нысан кæны, фæлæ ма нысан кæны «ангел», «святой», «божество» æмæ «святилище» дæр. Æмæ уый Дзусы-фыртмæ зынгæ дæр никæцырдыгæй кодта, уымæ гæсгæ Дзусы-фырты зæрдæмæ нæ цыд (абон цæуы йæ зæрдæмæ æви нæ, уый нæ зонын), Уастырджийы дзуар кæй хонынц, уый. Уый фыста: «Уæдæ куыд фæбæрæг кодтам, афтæмæй иунæг чиныджы дæр нæма федтон фыст Уастырджи дзуар у, зæгъгæ». Мæнæ Царциаты диссæгтæ! Афтæ никуы фехъуыстай, Уастырджи хауы авд дзуары номхыгъдмæ, зæгъгæ? Кæс Хæуытаты Къостайы чиныг «Уæздандзинады гуырæнтæ», 9-æм фарс. Æркæсæм ма лæмбынæг «Русско-осетинский терминологический словарь»-мæ (автор Багаты Г., 144-æм фарс), уым фыст ис: «Святилище — кувæндон, дзуар». Иннæ дзырдуаты («Осетинско-русский словарь», автор Гуыриаты Т., 244-æм фарс): 1) крест; 2) ангел, святой, божество; 3) святилище. Стæй ирон лæг куы дæ, уæд ахæм ныхас никуы фехъуыстай хистæртæй, зæгъгæ, дзуары бынмæ (ома кувæндонмæ) цæуын хъæуы сыгъдæг зæрдæйы уагимæ, аив дарæсы, æвронгæй… Стæй ма фæзæгъынц, дзуары бынмæ (кувæндонмæ) нæй хæссæн айк, карчы æмæ бырынкъджыны фыд дæр. Ам, мæнмæ гæсгæ, дзи-дзидай сывæллон дæр æнцонтæй бамбардзæн, кувæндон дзуар кæй хонынц, уый.

Ирон æвзаг афтæ арæзт у, æмæ дзы иу дзырдæн цалдæр нысаны ис, æмæ се ‘ппæт дзырдты нысантæ иуæй-иутæ рæстмæ кæй нæ фембарынц, уый аххосæй ма кæмæндæрты æдзæлгъæд уайдзæфтæ фæкæнынц. Ахæм митæ фæкæнынц сæхи равдисыны охыл, ома куырыхон дæн, зæгъгæ, бирæ зонын. Йæ уацхъуыды ма автор уæд фыста: «Кувæндоны галтæ æргæвдын цæмæн хъæуы Джеоргуыбайы бæрæгбоны?»

Ам дæр уыдтæн, стæй ныр дæр дæн æмæ уыдзынæн авторы ныхмæ, уымæн æмæ нæ фыдæлтыккон æгъдауы ныхмæ арæзт кæй у, уый тыххæй. Куыд зонæм, афтæмæй Джеоргуыбайы бæрæгбон райдайы галæргæвдæн хуыцаубонæй, æмæ уый нæ фыдæлтæй баззайгæ фæтк у, æмæ йыл нæ къух куыд хъуамæ сисæм, цæй фæдыл, стæй кæй тыххæй? Афтæ ничи зæгъы, гал дæм ис æви нæй, уæддæр гал акусарт кæн. Кæд адæймагæн йæ къух нæ амоны, уæд æртæ кæрдзыны æмæ бæгæныйы къусимæ былалгъæй нæ, фæлæ зæрдæбынæй куы батабу кæнай Стыр Хуыцау, Уастырджи æмæ иннæ дзуæрттæм, уæд уым аиппæй ницы ис, дзуæрттæн уыдзæн барст.  Мæ уацхъуыды кæрон æрхастон дæнцæгæн Къарджиаты Бекызæйы фыст чиныгæй «Ирон æгъдæуттæ», зæгъгæ, ахæм сæргондимæ, Джеоргуыбайы бæрæгбоны фæдыл, зæгъын, мæ кæд хуыздæр бамбарид, нæ фыдæлтæ куыд бæрæг кодтой ацы бæрæгбон, уый. Чиныгæй ист æрмæг, зæгъын, куы бакæса, уæд ын кæд æвдадзы хос фæуаид æмæ йæ рæдыдтыл æрфæсмон кæнид. Куыннæ стæй, ноджы фæфыддæр ис, æмæ ма Къарджиаты Бекызæйы ныхмæ дæр фыссын райдыдта. Æмæ кæд ныхас рæстдзинады бындурыл цæуы, уæд æз дæр мæ «къамтæ» не ‘рæвæрдзынæн, фæлæ дарддæр хæццæ кæндзынæн мæ ныхас. Зонын æй, ирон адæммæ ныхасæн баззад: рæстдзинады фæндагыл, дам, сындзытæ сагъд ис, æмæ сындзытæ нæ, фæлæ дзы кæд похцийы къæ-бæлтæ сагъд ис, уæддæр мын ацы фæндагæй иуварс ахизæн нæй.

Барис йæ фæстаг уацхъуыды фыссы мæн тыххæй, зæгъгæ, Раман Джеоргуыбайы бæрæгбоны фæдыл ныффыста: «Райсом куы сбон вæййы, уæд хъæуы, куывдæн фысым цы сых уой, уыдон, Уастырджийы кувæндон кæм вæййы, уым боныцъæхæй нывонд гал аргæвдынц, уæнггай йæ бакæнынц, æмæ дзидзатæ афтæмæй аджы сæвæрынц фыцынмæ. Ноджы
дзы аргæвдынц, фыс, науæд æндæр исты дæр. Уый та сфыцынц æндæр аджы. Куы сцæттæ вæййынц, уæд хъæубæстæм арвитынц хонæг, цæ-мæй æрцæуой куывдмæ». Æрмæст ацы скъуыддзаджы фæдыл мæ фæнды бафæрсын Раманы иу цалдæр фарсты.
1. Кæцы боныцъæхты кой кæныс гал æмæ фыс æргæвдынæн, стæй ма йæ куы фæхъæбæрдæр кодтай — раджы заманы-иу галимæ фыр дæр кусарт кодтой, зæгъгæ?
Фыццаджыдæр, уæлдæр цы
скъуыддзаджы фæдыл ныхас цæуы, уый ист у, куыддæриддæр фыст æрцыд Къарджиаты Бекызæйы чи-
ныджы «Ирон æгъдæуттæ» (30-æм фарс), афтæмæй. Чиныг уагъд æр-цыд Дзæуджыхъæуы 1991 азы Хъо-дзаты Æхсары редакцигондæй. Иннæ чиныджы, «Рагон æмæ нырыккон ирон æгъдæуттæ»-йы дæр (39-æм фарс) афтæмæй фыст æрцыд. Мæнмæ гæсгæ, уым диссагæй ницы ис, уацхъуыд фысгæйæ Бекызæйы æрмæгæй кæй спайда кодтон, уымæй. Алы адæймаг дæр, исты куы фæфыссы, уæд, цæмæй йæ ныхæстæ истæуыл æнцой кæной, спайда кæны бæрæггонд литературæйæ, æмæ æз дæр афтæ бакодтон.
Диссаг уый у, æмæ Дзусы-фырт йæ уацхъуыды райдианы Къарджиаты Бекызæйы фæллæйттæ мæнг кæй рахуыдта, сæ мидис сын рæстмæ кæй не ‘мбары. Цы фæрстытæ мæм радта Барис, уыдонæн дзуапп раттын мæнмæ нæ хауы, уымæн æмæ æз скъуыддзаджы автор нæ дæн. Фæлæ сын дзуапп куы нæ раттон, уæд та афтæ цæуы, цыма сæ нæ зонын. Уымæ гæсгæ æз бацархайдзынæн, цæмæй сын аккаг уагыл дзуæппытæ лæвæрд æрцæуа.

Ирон адæмæн, цæмæй сæ куывдтытæ барст уой Стыр Хуыцау, йе сконд зæдтæ æмæ дауджытæн, уый тыххæй сæм фæкувынц сæ боны æмæ афоныл, хур цалынмæ нæ
акъул вæййы, уæдмæ. Хур куы акъул уа, уæд уый хауы, хæстæгдæр æм цы бон вæййы, уымæ, æмæ уый уæд бæрæгбонмæ ницыуал бар дары. Ацы æууæл хатгæйæ, ирон адæм кусарт кодтой райсомæй раджы, бон-иу куы æрбацъæх, уæд, цæмæй фыдызгъæл афоныл сфыхтаид æмæ дзы афоныл скуывтаиккой, уый тыххæй. Ацы фарстæн йæ дыккаг хай та у ахæм: цæмæн кусарт кодтой ирон адæм Джеоргуыбайы бæрæгбоны гал æмæ фыр?
Ацы фарсты мидæг ис йæхи сусæгдзинад, æмæ æз бацархайдзынæн, цæмæй йæ нывыл раргом кæнон. Канд хистæртæ нæ, фæлæ ма кæстæртæ дæр куы зонынц, цины алы æгъдау дæр конд кæй цæуы æнæ къайæ: æртæ кæрдзыны, æртæ нуазæны, сæр, бæрзæй æмæ уæн… Зианы та — къæйттæй: дыууæ кæрдзыны, дыууæ нуазæны, дыууæ фæрсчы, сæр æмæ бæрзæй…
Хæххон хъæуты цæрджыты нымæц бирæ нæ уыд, æмæ-иу хъæу-гуывдæн æртæ галы куы акусарт кодтаиккой, уæд уый æгæр бирæйыл нымад уыд, иннæрдыгæй та сæ къух нæ амыдта. Нæ фыдæлтæ иттæг хорз æмбæрстой, бæрæгбоны фæдыл дыууæ галы кусарт кæнын кæй не ‘мбæлд, уый. Уымæ гæсгæ-иу, цы нывонд гал акусарт кодтой, уый фыдызгъæл сын куы нæ сфаг уа, ууыл хъуыдыгæнгæйæ ма кусарт кодтой фыр дæр. Æмæ ам æнæгъдауæй ницы уыд, афтæ домдта цард йæхæдæг.

Дыккаг фарста: дзидзатæ куы сфыцынц, уæд æгæр æрæгмæ нæу хонæг æрвитынмæ? Нæу! Хæххон хъæуты цæрджытæ, канд хистæртæ нæ, фæлæ ма кæстæртæ дæр, хорз зыдтой, сæ бæрæгбæттæ кæцы мæй æмæ бонтæм хаудысты, уый. Стæй-иу къусбар куы зылдысты, уæд ма-иу сын ноджы иу хатт сæ зæрдыл æрлæууын кодтой, кæд уыдзæн бæрæгбон, уый. Джеоргуыбайы мæйы уазал вæййы, зымæгæй уæлдай нæу, æмæ-иу дзидзатæ куы сфыхтысты, уæд, цæмæй хъæубæстæ хъарм фынгтыл æрбадтаиккой, ома цалынмæ дзидзатæ ма ныууазал уыдаиккой, уæдмæ, æрвыстой хонæг, цалдæр æрыгон лæппуйы. Уыдон-иу цæрдæг азылдысты хъæуы цæрджытыл, æмæ-иу афтæмæй адæм тагъд æрбамбырд сты æмæ æрбадтысты бæрæгбоны фынгтыл.
Иннæ фарста: цавæр агтæ æмæ мигæнæнтæ уыдис нæ фыдæлтæм раджы заманты хæхты кæмтты цæргæйæ?

Дæ фарстæн дын æз та дæумæ ахæм фарст дæттын: кæд нæ фыдæлтæм агтæ нæ уыд, уæд сæ дзидзатæ дуртыл фыхтой æви сæ хомæй хордтой?! Ацы фарстæн дын бæстон дзуапп радта газет «Стыр Ныхас»-ы редакци, æмæ уый æз æгъгъæдыл нымайын. Æз ма сæм бафтаудзынæн иу цалдæр ныхасы. Къарджиаты Бекызæ райгуырд 1893 азы Куырттаты комы, хæххон хъæу Хидыхъусы. Æмæ цы дуджы цард, йæхи цæстытæй цы уыдта æмæ йæ хъустæй цы хъуыста, уыдон ныффыс-та, æмæ сæ мах абон уый фæрцы зонæм. Бузныг зæгъыны бæсты йæм ды та джигултæ кæныс æмæ йæм æнæрвæссон цæстæнгас æвдисыс. Зæгъын хъæуы уый дæр, æмæ, цæмæй Къарджиаты Бекызæйы чиныг «Ирон æгъдæуттæ» джиппы рацыдаид, уым стыр æвæрæн кæй бахаста нæ республикæйы зындгонд лæг, журнал «Мах дуджы» сæйраг редактор, поэт, фыссæг Хъодзаты Æхсар. Уый редакцигондæй ацы чиныг рухс федта, æмæ уым рæдыдтытæ куы уыдаид (мæнг ныхæстæ), уæд сæ афтæмæй куыд хъуамæ рауагътаиккой джиппы. Æхсар йæ разныхасы фыссы ацы чиныджы тыххæй: «Ирæн фыдæлтæй бирæ алыхуызон æгъдæуттæ баззад. Иутæ дзы ферох сты, цард сæ йæхæдæг аппæрста. Бирæтæ дзы цæстыгагуыйау хъахъхъæнинаг сты, ногæй сæм раздæхын хъæуы — нæ рæзгæ фæсивæдмæ æфсарм, намыс æмæ лæгдзинад цæмæй уа, уымæн стыр ахъаз сты. Хистæр кæстæрæн фæндагамонæг у, фæл-тæр фæлтæрæн йæ фарн ныууа-дзы, æмæ йыл стырзæрдæ чи у, куыдфæндыйы цæстæй йæм чи кæсы, уымæн нæй зæд дæр æмæ дуаг дæр, нæй йын фидæн, уый фыдвæд фæуыдзæни. Нæ ном-дзыд фыдæлтæ та афтæ загътой: “Фыдвæдæй æвæд хуыздæр”».

Уæдæ-ма байхъусæм, цымæ цы загъта иннæ ирон куырыхон лæг, Доййаты Саханджери, Бекызæйы чиныджы тыххæй: «Къарджийы-фырты фæллой банымаинаг у ахъаззаг этнографион куыстыл наукон кусджытæн, ирон адæмы ивгъуыд дугтæм йæ хъус чи дары, уыдонæн, æххуыс уыдзæн хъомыладон куыстгæнджытæн» (Рагон æмæ нырыккон ирон æгъдæуттæ. Дзæуджыхъæу: Аланыстон, 2008).
Куыд уынæм, афтæмæй ды, æрмæстдæр ды хæссыс фаутæ Къарджиаты Бекызæйы фæллæйттæм, æмæ дын уый ном не скæндзæн, дæхи дзы фегад кæнай, æндæр.
Фыдæл афтæ загъта: «Рæстдзинад цæстытæ къахы», зæгъгæ. Æмæ нын æгас цæуæд Рæстдзинад, æнустæм нын куыд æрттива, ахæм амонд нын Стыр Хуыцау балæвар кæнæд!


ХÆМЫЦАТЫ Раман,
Æппæтдунеон æхсæнадон змæлд  «Иры Стыр Ныхас»-ы уæнг, 
Рахизфарсы районы «Ныхас»-ы  ирон æгъдæутты комитеты сæрдар

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: