ИРОН КÆЙ ДÆ, УЫМÆЙ ХЪУАМÆ УАЙ СÆРЫСТЫР (Газета “Пульс Осетии” № 41, октябрь 2015)

Ирон кæй дæ, уымæй хъуамæ уай сæрыстыр. Æмæ дæ адæмæй сæрыстыр цæмæн æмæ цæмæй дæ, уымæн дзуапп раттын хъуамæ зонай. Зонай сын сæ истори, æнусты нæ, фæлæ мингай азты дæргъы хорзæй цы
ракодтой, иннæ адæмтимæ сæ ахаст-дзинæдтæ, сæ царды уавæртæ. Цы фарн, цы намыс, цы рæсугъд адæмуарзон æгъдæуттæ æмæ бирæвæрсыг, арфхъуыдыджын, рæстдзинад æвдисæг адæмон сфæлдыстад нын ныууагътой, уый.
Æмæ æппæт уыцы раст хъомыладон фæрæзтæ æрвылбон дæр кæм хъуамæ уыной Иры алы фæлтæртæ? Фыццаджыдæр, бинонты æхсæн, сыхбæсты, хъæубæсты, скъолаты. Дыккаджы та, семæ зонгæ кæной наукон литературæйы, ирон адæмон сфæлдыстады, музейты цæстуынгæ æрмæджыты фæрцы.
О, фæлæ цы æмæ цас хъуамæ базоной кæстæр фæлтæртæ сæ хистæртæй, кæд æмæ сæ советон дуджы, стæй уый фæстæ дæр æппынæдзух иртæстой се ‘взаг, се ‘гъдæуттæ, сæ рагисторийæ. Уыцы уавæр æнæфæзынгæ нæ фæци сæ удыхъæдыл, сæ зондахаст æмæ зæрдæйы уагыл. Куыдфæндыйы цæстæй кæсын райдыдтой ацы фарстатæм. Æмæ уыцы уаг абон дæр хуыдуг кæны, ирон ирон цæмæй у, уый базоныны хъуыддаг, суанг скъолайы æмæ бинонты æхсæн дæр.
Нæй фаг литературæ нæ историйы фарстатыл. Зæрдæзæгъгæ не сты музейты куысты уавæртæ. Цы бирæ æрмæджытæ сæм ис, уыдон кæм равæрой, уымæн сын бынæттæ нæ фаг кæны. Уымæй дæр ма сæ цалцæг кæнын куы бахъæуы, уæд сæ куыстытæн фæуæн нал вæййы.
Республикон национ наукон библиотекæ национ цæмæй у, уый бæрæг нæу. Йæ национ хайад заууатмæ æрцыд. Йæ кæрты дамгъæ Æ — дагестайнаг нывгæнæджы лæвар — аивæй лæууыд. Æмæ ма уый дæр кæмдæр бамбæхстой. Иннæ адæмтæ сæхи равдисыныл сæхи куы хъарынц, уæд мах нæхи афтæ цæмæн дарæм?! Иннæ адæмтæ нын нæ истори, не ‘гъдæуттæ базонынмæ куы тырнынц, уæд мах нæхи цæуылнæ уарзæм? Нæ истори, не ‘гъдæуттæй нын ныридæгæн чидæртæ сæхи куы рæвдауынц, сæхиуыл куы барынц, бæттынц. Мах та сæ рæстмæ базонынмæ дæр нæ тырнæм, нæ рæсугъд æмæ арфхъуыдыджын æгъдæутты бындуртæ халæм, дзырддаг сæ кæнæм. Афтæмæй сын æндæр адæмтæ аргъ кæнынц, хъуыдыджын кæй сты, уый тыххæй.
Уæрæсейы Федерацийы зындгонд мæскуыйаг зарæггæнæг Анитæ Цой иу телеравдысты йæ бинонты хабæрттæ куы дзырдта, уæд загъта, зæгъгæ, йæ цардæмбал (уый дæр корейаг) у Цæгат Ирыстонæй, елхотаг. Æмæ сын сывæллон куы райгуырд, уæд ын афæдздзыдæй, мæнæ махмæ Афæдзы гуыл куыд скæнынц, ахæм бæрæгбон скодтой. Уый, дам, махмæ ахæм æгъдау ис. Ирон Афæдзы гуылы æгъдау, сывæллонæн йæ фидæны дæсныйад сбæрæг кæныны хъæлдзæг æгъдау Елхоты корейæгты зæрдæмæ фæцыд æмæ йæ кæнынц. Сæхи æгъдау æй хонын райдыдтой. Махæй та йыл чидæртæ къух ауигъынц.
Уый æрмæст иу цау нæу. Нæ уазæгуарзондзинад, нæ адæймагдзинад нын фæзмынц иннæ адæмтæ. Нæ æууæнкдзинадыл дис кæнынц. Кæсæг ма нын афтæ дæр фæзæгъынц: «Ирæттæ, алкæуыл ма æууæндут! Æцæгæлон уæ искæй куы фæагуры, уæд æй суанг йæ дуармæ куы бахæццæ кæнут. Уæд та йæ марынмæ агуры…»
Уæдæ нæ уæливыхты хæрзады кой фæсарæнтæм дæр айхъуыст. Кæнын сæ райдыдтой Турчы æмæ европæйаг иуæй-иу бæстæты. Хæрзæрæджы уы-
дысты Италийы равдысты дæр. Бирæ цыдæртæ нæм ис, нæ диссаджы хæстон сгуыхтдзинæдтæй уæлдай цы равдисæм,
сæрыстыр цæмæй уæм, ахæм хъуыд-дæгтæ, æнтыстдзинæдтæ. Æмæ уыдон кæстæртæ хуыздæр куы зониккой, уыдон Ирыстоны зæххыл æргомдæрæй сæхи куы æвдисиккой, цæмæй сæ нæ алы уазæг дæр уына æмæ æнкъара. Дзæуджыхъæу æрмæст провинцион горæт нæу, фæлæ Ирыстоны, ирон адæмы национ сæйраг горæт. Ирыстоны зæххыл ног чындзы дард нæхи цы кæнæм, алкæмæй дæр æфсæрмытæ æмæ нымд кæнгæйæ? Ирон адæмæн парахат æмæ тæригъæдгæнаг зæрдæйы ахаст ис. Фæлæ æгæр ницæмæй бæззы. Нæхи куы нæ уарзæм, уæд нæ ничи бауарздзæн. Æмæ дæ цæмæй исчи бауарза, уый тыххæй дæм хорзæй цы ис, уый равдисынæй æфсæрмы ма кæн.
Хорз у, Ирон зарæджы бæрæгбон нæм кæй фæзынд, уый. Ирон адæм курдиатджын сты, æмæ уадз сæ курдиат тыхджындæр кæной. Фæлæ бæрæгбон фæсвæд ранмæ, Майрæмадагмæ, цæмæн ахастой? Нæ сæйраг горæты йын бынат нæ разынд? Мæскуыйы æппæтадæмон бæрæгбæтты концерттæ Кремлы фарс-мæ Сырх фæзы куы вæййынц. Ирон зарæджы бæрæгбон Дзæуджыхъæуы Терчы был кæмфæнды дæр байгомгæнæн ис. Хуыздæр та — Къостайы номыл фæлладуадзæн парчы. Фадæттæ дæр дзы фылдæр уаид, адæм æм районтæй æнцондæрæй цæуиккой. Æмæ бæрæгбон дзыллондæр уаид.
Ирыстоны бирæ адæмыхæттытæ цæры: уырыссæгтæ, сомихæгтæ, тæтæйрæгтæ, гуырдзиæгтæ æмæ иннæтæ, суанг ассириæгты онг. Алкæмæн дæр дзы ис хи национ æхсæнад. Æмæ дзы алчидæр йæ адæмы культурæ, æгъдæуттæ, аивад æнтыстджынæй февдисы бæрæгбæтты. Ирæттæй уæндондæрæй. Мах та, уазæг нæм куы æрцæуы æндæр рæттæй, уæд æй хæхты фæмидæг кæнæм. Уымæн æмæ нæм равдисинаг æндæр ницы ис. Хæхты дæр нæ мæсгуытæ ныккалдысты, кувæндæттæ, зæппæдзтæ фæкъахын ба-уагътам.
Æцæгæлоны цæст уынаг у. Ирыстон
зæдбадæн бæстæ у, уый зондджын адæм зонынц æмæ нæм цæуынц. Хорзæй нæм цы бафиппайынц, уый тыххæй ныффыссынц, нæ æрдзы нывтæ сисынц. Цалдæр азы размæ Кисловодскы мæ фæллад уагътон, æмæ иу изæр бынæттон телеуынынады Дзбойты Михалы конд Æфсатийы фæлгонц Цъæймæ фæндагыл куы федтон, уæд ма уыцы горæты мæнæй хъалдæр, сæрыстырдæр исчи уыд?! Æндæр ахæм ма нæм фæстаг азты исты фæзынд, уазæг йæ цæст цæуыл æрæвæра? Цыдæртæ Дзæуджыхъæуы алы къуымты. Æмæ, æвæдза, куыд аив уаид нæ горæт — хуссайраг горæты Терчы былгæрæтты фидæрттæ, хидтæ сæ могорты онг чъырæй рацæгъдын! Чысыл хæрдзтимæ йын ис бакæнæн. Чъыры бын куы стæм. Уыйхыгъд горæт нæ уазджыты цæстыты раз цæхæр скалид, æмæ йæ урс горæт рахониккой.
Ныр цалдæр хатты газет «Рæстдзи-над»-ы хъынцъым кодтон нæ сæйраг горæт Дзæуджыхъæумæ æрбацæуæнты æгъуыздзинадыл. Се сфæлгонц кæныны тыххæй расидтысты конкурс. Курдиатджын фæсивæд диссаджы рæсугъд æмæ аив макеттæ скодтой. Бахыгътой конкурсы бæрæггæнæнтæ. Сбæрæг сты хуыздæртæ. Фæлæ… Хъуыддагæй ницыма зыны. Макеттæ макеттæй кæмдæр лæзæрынц.
Ирон адæммæ мад зæдыл нымад у, сылгоймаджы кад нæм бæрзонд æвæрд у, фæлæ уыцы уаг æмæ æнкъарæн нæ республикæйы сæйраг горæты фæзтæй кæм æвдыст цæуы? Никуы. Æрмæст Кавказы дæр кæй бафæзмæм, ахæм горæттæ фаг ис: Тбилис, Ереван, Налцыкк… Ахæм цыртдзæвæн сæвæрын фыццаджыдæр та махæн æмбæлы. Уымæн æмæ сылгоймаг — мад махæй кадджындæр никæцы адæмыхатмæ у.
Ирон кадджын сылгоймаджы иумæйаг фæлгонц гранит дурæй скæнын æмæ йæ сæйраг горæты аивдæр фæзы бæрзонд сæвæрыны фæндон нæм æрмæст Джерапты Ирæ дæр дыууæ хатты ныффыста. Иуахæмы мæм цингæнгæ куы æрбадзурид: «”Стыр Ныхас”-ы æмбырды уыдтæн æмæ дзы цины хабар фехъуыс-тон: республикæйы разамындимæ бауы-
наффæ кодтой Ирыстоны Мадæн горæт
Дзæуджыхъæуы цыртдзæвæн сæвæры-ныл».
Тынг раст уынаффæ æмæ æхсызгон хъуыддаг. Йæ бынат дæр у цæттæ — Сæрибары фæзы, Хицауады хæдзары раз, С. Орджоникидзейæн егъау цыртдзæвæн æвæрд кæм уыд, уым. Хуыздæр бынатæн равзарæн нæй. Æмæ йæ Стыр Хуыцау рæстмæ фæкæнæд. Кæд, Ирыстоны Мады фæлгонц уынгæйæ, нæ чызг-фæсивæды  туджы сæ фыдæлты намыс райхъал
уаид æмæ сæхицæн фылдæр аргъ кæниккой. Кæд нæ лæппу-фæсивæдмæ тынгдæр бахъарид, Мады ном табуйаг кæй у, уый æмæ, алы чызг дæр мад кæй кæндзæн, уыцы хъуыды нæ рох кæниккой. Æфсæрмиаг сын уаид!
Ирон адæмы фæнды, Ирыстоны сæйраг горæты сын куы уаид ирон кувæндон. Аргъуантæ, мæзджыттæ, синагогæтæ, моладзандонтæ æмæ æндæр кувæн бынæттæ дзы ис æмæ ма аразынц, фæлæ дзы ирон лæг Стыр Хуыцауы, йе сконд зæдты æмæ дауджыты ном кæм ссара, ахæм бынат нæй. Джыккайты Шамил тæхуды кодта «æфсæддон парадæй кæй сæрдарæн вæййы æгъдау»-мæ. Ацы бæллиц ирон адæмыл кæд искуы æрцæуид  — адæмы нымæц æмæ зæххы асæй дæр кæд хицæн паддзахад суаиккой. Уый мах нал фендзыстæм, фæлæ Дзæуджыхъæуы астæу Терчы галиу былгæрон, Сомихы аргъуаны бакомкоммæ, уæгъд бынаты ирон галуан-гæнах егъау бæрзонд мæсыгимæ самайын абон цас диссаг у, хæхты дæр ма моладзандонтæ куы аразæм æмæ нæхи æвæстаг куы кæнæм. Кæд цæфæй нæ мæлыс, уæд дын — рæхуыст. Æнæуый дæр нæ адæмы нымæц нæ рæзы, æмæ ма нæ лæппутæн, нæ чызджытæн моладзандонтæ дæр аразæм.
Галуан-гæнах кувæндоныл бахардз-гæнæн ис, Ирыстоны кувæндæтты æрвылбон, æрвылаз цы мысайнаг æвæрд цæуы, уый дæр. Галуан æмæ мæсыг та хъуамæ ахæм аив, бæрзонд æмæ цæстыахадгæ уой, æцæгæлоны цæстæнгас сæхимæ куыд здахой. Кувæндоны, кувæн бынаты аккаг куыд уа йæ мæсыг. Йæ ном та — Хуыцаумæ кувæндон.
Ацы хъуыддаджы кæй бафæзмæм, ахæмтæ Уæрæсейы Федерацийы — би-рæ. Иу хуыцаубоны Мæскуыйæ фыццаг каналæй æвдыстой телеравдыст «Играй, гармонь». Архайд цыд Хъалмыхъы сæй-раг горæт Элистайы. Хъалмыхъæгтæ буд-дистæ сты, æмæ сæм чырыстон аргъуанты фарсмæ цы диссаджы кувæндæттæ ис, уыдоныл сæ уазджытæ куыд цин кодтой, уый сæрмагондæй равдисынмæ дæр бæззыд. Динæн дæр йæ бындур æгъдау у. Æгъдау та хъуыдыйыл æнцой кæны, адæймаджы иннæ цæрæгойтæй уæлдæр уый систа. Гъе уымæ гæсгæ кæцыфæнды адæмыхатты цардæвдисæг æгъдау дæр зæрдæйыл æмбæлы.
Уæдæ цы зæгъæм, Цæцæны сæйраг горæт Грознайы цы егъау мæзджыт ныззылдтой, уымæй та?! Европæйы, дам, уымæй стырдæр мæзджыт нæй. Цæуынц æм уынынмæ Уæрæсейы алы рæттæй, фæсарæнтæй. Йæ алыварс та самадтой, Цæцæн сæхи цал тейптыл дихтæ кæнынц, уал æмхуызон æмбæрзонд мæсыджы. Ацы уаз бынат сын сæ адæмы æрбангомдæр кодта, æмзондæй архайынц, æмæ сæ хъуыддæгтæ дæр хуыздæрæй-хуыздæрмæ цæуынц. Уымæн ирд æвдисæн сæ сæйраг горæт Грознайы æддаг бакаст æмæ царды уавæртæ. Хуымæтæг горæт дæр нал у, фæлæ город-сити. Æмæ дзы сæрыстыр у алы цæцæйнаг дæр.
Фæсте нæ зайынц мæхъæлæттæ дæр. Аразынц ног сæйраг горæт Магас. Фаг сæм ис мæзджыттæ, пысылмон дин сæ æнгом бæтты кæрæдзийыл. Фæлæ уæддæр нæ рох кæнынц сæ фыдæлты цардыуаг, сæ национ æгъдæуттæ. Уый тыххæй самадтой иумæйаг мæсыг. Мæсыг та ахæм у, æмæ раст арвыл æнцайы. У æддæгуæлæтæй арæзт, æмæ дзы алы тейпæн дæр ис йæхи уæладзыг.
Мах дæр, æнæмæнг, хъæуы ахæм фæрæзтæй пайда кæнын. Дихтæ нæ, фæлæ нæ иудзинадыл чи куса, сæрыстыр цæмæй стæм, уыдон æвдыст куыд цæуой æмæ сæ рæзгæ фæлтæртæ куыд уыной æмæ зоной. Цæмæй ныхасы балæууынмæ цæттæ уой, дзырдхъом уой æмæ сын ныфсджынæй размæ акъахдзæф кæнын æнтыса. Ирæттæ кæй сты, уымæй сæрыстыр уаиккой. Уыцы фарн, фыдæлты фарн сыл æфтауид, уæлдæр мæсыгимæ цы галуан-гæнахы кой скодтон, уый.
Галуан-гæнахы æрбынат кæнид æп-пæтдунеон «Иры Стыр Ныхас», æмæ йæм уый хъусдарæг уаид. Стæй сæм дунейы алы рæттæй цы уазджытæ цæуы — иронæй уа, æндæр адæмтæй, уыдоны раз дæр къæмдзæстыг нал уаиккой. Агъуыст та хъуамæ амад æмæ конд уа фыдæлты галуанты-гæнахты халдих, ирон архитектурæйы бындурыл.
Ацы уаз бынат ирон адæмæн — чырыстонæй, пысылмонæй… хъуамæ суа иумæйаг кувæндон, сæ фыдæлты фарнæй сæ хъуыртхъом чи кæна, Иунæг Хуыцаумæ кувыны æгъдау сыл чи æфтауа, ахæм. Кæд æндæр динтыл ныххæцыдысты, уæддæр сын Хуыцау иу у æмæ сæ уый æнгомдæр, иу кæндзæн. Æмæ сын иумæ, æнгомæй цæрын уыдзæн æнцондæр. Цæмæй Хуыцаумæ кувæндон ирон адæмæн иумæйаг суа, уый тыххæй дзы алы фæрæзты фæрцы хъуамæ æвдыст цæуа нæ фыдæлты истори, нæ иумæйаг уæлахизтæ; нæ адæмæн кад æмæ намыс чи скодта, уыцы лæгты цард æмæ сгуыхтдзинæдтимæ зонгæ кæна æрбацæуджыты. Уый фæдыл музейты æрмæджытæй пайдагонд цæуа. Йæ кæрты æмæ йæ алывæрсты æвæрд æрцæуой нæ разагъды фысджыты, ахуыргæндты, инæлæртты, хъæбатыр хæстонты, уæлдай зындгонддæр адæймæгты бюсттæ.
Хуыцауы кувæндон Ирыстонæн хъуа-
мæ суа Мæскуыйы «Храм Христа Спаси-теля»-йы хуызæн сæйраг кувæндон, æмæ, УФ-йы Президент уырдæм куыд бацæуы, уыцы уагыл Хуыцауы кувæндонмæ цæуид нæ республикæйы сæргълæууæг дæр. Ацы дыууæ цыртдзæвæны суаиккой Ирыстоны æмæ Дзæуджыхъæуы хуызæвдисæг зонæн бæрджытæ.
Ирæттæ кæй стæм, уымæй сæрыстыр уæвынæн нын бирæ æнцæйттæ ис, æмæ сæ зонын, æвдисын, аргъ кæнын сын хъæуы. Æмæ сæ æрмæст сæрыстыр хъуамæ ма уæм, фæлæ сæ фылдæр кæнæм. Кæд уый дæ хъару, зонд нæ амонынц, уæд та сæ хъахъхъæн æмæ, нæ фыдæлты намысыл хъуыды кæнгæйæ, у æгъдауджын, парахатзæрдæ, хорзæй фæзминаг. Макуы сæ фæхудинаг кæн.

Комментарии

Кучиты Руслан, 03:37, 25 Окт. 2015

Зæгъæм, æз ацы æрмæг чи ныффысста уый зонын, æмбæлдыстæм. Фæлæ йæ иннæтæ та цæмæй базондзысты, чи у æрмæджы автор? Искуы йын йæ ном уæддæр бафыстаиккат...

Aarondeats, 15:48, 04 Янв. 2017

<a >buy motilium</a> <a >clomiphene</a> <a >fluoxetine</a> <a >hydrochlorothiazide</a> <a >buy medrol</a>

CharlesRoand, 10:28, 15 Янв. 2017

wh0cd342712 <a >prozac</a> <a >buy furosemide</a> <a >cheap amitriptyline</a> <a >generic for flexeril 10 mg</a> <a >40mg paxil</a> <a >advair</a> <a >gasex online</a> <a >lisinopril 5mg tab</a>

MichaelJipsy, 16:16, 17 Янв. 2017

wh0cd856916 <a >viagra</a> <a >generic for ventolin</a> <a >glucophage</a> <a >caverta</a> <a >cialis</a> <a >Generic Avodart</a> <a >cheap cialis generic online</a>

AlfredImase, 22:06, 19 Янв. 2017

wh0cd545942 <a >cheap vardenafil online</a> <a >roxithromycin without prescription</a> <a >cialis</a> <a >buy prozac online</a> <a >cialis</a> <a >buy effexor</a>

MichaelJipsy, 07:34, 24 Янв. 2017

wh0cd867678 <a >generic eurax</a> <a >clindamycin price</a> <a >triamterene hctz 75 50 mg tab</a> <a >how much does viagra cost</a>

BennyHanty, 22:32, 28 Фев. 2017

wh0cd610560 <a >retin-a</a> <a >hydrochlorothiazide 12.5mg</a> <a >atarax</a> <a >synthroid</a>

AlfredImase, 21:39, 03 Мар. 2017

wh0cd416231 <a >levaquin online</a>

Aarondeats, 23:09, 06 Мар. 2017

wh0cd586361 <a >abana</a> <a >zestril 20 mg</a>

Aarondeats, 17:16, 08 Мар. 2017

wh0cd563235 <a >viagra receptfritt apoteket</a> <a >buy betnovate</a> <a >Ciprofloxacin Lowest Cost</a>

Tracyfut, 16:36, 18 Мар. 2017

wh0cd889920 <a >buy adalat</a> <a >ciprofloxacin hcl 500 mg</a> <a >cymbalta buy</a>

AlfredImase, 05:20, 20 Мар. 2017

wh0cd262311 <a >generic avalide</a>

Tracyfut, 04:41, 31 Мар. 2017

wh0cd864979 <a >generic bystolic alternative</a>

MichaelJipsy, 03:28, 02 Апр. 2017

wh0cd298656 <a >Prozac No Rx</a> <a >buy cialis</a> <a >prpecia</a>

Tracyfut, 04:31, 16 Апр. 2017

wh0cd864979 <a >cialis lowest cost</a> <a >propecia no rx</a>

Phyllischoox, 13:37, 29 Апр. 2017

wh0cd70586 <a >Viagra Generic</a>

CharlesRoand, 13:09, 10 Июн. 2017

wh0cd634660 <a >buy neurontin</a> <a >by prednisone w not prescription</a> <a >buy doxycycline</a> <a >yasmin</a> <a >cephalexin capsules</a> <a >medrol medicine</a> <a >buy tetracycline</a> <a >levitra</a>

Tracyfut, 03:02, 11 Июн. 2017

wh0cd926859 <a >cost of arimidex</a> <a >triamterene</a> <a >cialis 50</a> <a >synthroid</a>

KennethLem, 11:49, 11 Июн. 2017

wh0cd896419 <a >generic lipitor cost</a> <a >eurax</a> <a >buy oral flagyl antibiotic</a> <a >buy eurax</a> <a >acomplia rimonabant</a> <a >diclofenac</a>

MichaelJipsy, 09:42, 08 Авг. 2017

wh0cd271848 <a >buy tretinoin cream</a> <a >buy seroquel online</a> <a >elocon topical cream</a> <a >amoxicillin 500mg capsules uk</a> <a >levofloxacin</a> <a >levaquin</a> <a >revia</a> <a >buy furosemide</a>

 1 2 >

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: