Уæззау уаргъ сты ныры дуджы æвзаг, æгъдау æмæ намыс (Пульс Осетии №49, декабрь 2014)

Кæлгæ хуырау кæрæдзийыл нæ хæцæм,
Нæ хæрзтæн нæу Къостайы сидт фæндон…
Ныббар, фæлæ мæ риссæгтыл нæ хъæцын,
Æз удæгæстæй базыдтон мæ бон.
Джыккайты Шамил

Ирон адæм фыдæй-фыртмæ се стырдæр хæзнатыл нымадтой æртæ хорзæхы: æвзаг, æгъдау æмæ намыс. Нæ сын уыд фæцудæн цыфæнды зындзинæдты æмæ хъысмæты фыдæвзарæнты дæр. Уыдон немæ уыдысты нæ туджы, нæ царды, нæ куысты æмæ нæ бадты. Уымæн æмæ цæуынц ирон лæджы зæрдæйæ æмæ зæрдæмæ, кæд фыдæх æмæ хæрам тыхтæ иу æмæ дыууæ хатты нæ хъавыдысты сæ фехалынмæ, ирон фарн бабын кæнынмæ, ирон туджы фæд сыскъуынынмæ, уæддæр. Мах алкæддæр хъаруджын æмæ цардхъом уыдыстæм нæ иудзинадæй. Иу уыд не ‘гъдау, иухуызон — нæ царды уаг, иунæг Хуыцаумæ фæндаг. Уымæ гæсгæ-иу уыд нæ хъысмæт. Нæ царды фæндаг та æнцон никуы уыд. Бынтон тæссаг уавæры та бахаудыстæм абон.
Сау тыхтæ æппæт мадзæлттæй дæр хъавынц нæ иудзинад фехалынмæ, не ‘хсæн та-
уынц фыдæх æмæ хæрам. Ссонынц нæ дихтæй æдыхты сæрсæфæнмæ æмæ нæ иу раздахæг нæй. Фæстаг рæстæг æргом дихтæ кæнæм хъæздгуытæ æмæ мæгуыртыл, тынгæй-тынгдæр зынын райдыдта, ирон æвзагыл чи суæлæхох, йæхи, ирон дæн, зæгъгæ, уырыссагау чи хоны, уыдоны æмæ иннæты ‘хсæн арæн. «Уæрæседзаутæ» фылдæр кæнынц Ирыстоны æмæ сæхи иуварс ласынц, йæ мадæлон æвзагыл иузæрдион чи у, уыдонæй. Ахсынц разамонæг бынæттæ æмæ сусæг-æргомæй ирон æвзаджы хурхыл хæцынц, къуырцдзæвæны йæ æвæрынц. Хуымæтæджы абон дæр ма ирон æвзагæн закъон нæй.
Ацы аз 15 майы, ирон æвзаг æмæ литературæйы бон, мадæлон æвзаджы бæрæгбоны кадæн æппæт ирæттæн арæзт æрцыд æвзагзонынады æмвæзад бæрæггæнæн. Æнхъæл уыдтæн, фыццаджыдæр диктант фысдзысты Парламенты депутаттæ æмæ, хицауады дæлбазыр цы адæм кусынц, уыдон. Фæлæ фыдæнхъæл фæдæн. Æвæццæгæн, уыдон æппæт ирæттæм нæ хауынц. Тобæйаг уавæры кæй сты, уый тыххæй сæрибар уыдысты тоталон диктантæй. Хъыгагæн, куыннæ зæгъон, мадæлон æвзагмæ формалон цæстæй кæй кæсынц, уый.
Уæрæсейы Конституцийы 68-æм статьяйы 2-æм пункты фыст ис: «Республики вправе устанавливать свои государственные языки. В органах государственной власти, в органах местного самоуправления, государственных учреждениях республик они употребляются наряду с государственным языком РФ».
Фæлæ нæ ирон æвзагыл хъуыддаггæнынад (делопроизводство) цæмæдæр гæсгæ æххæст нæ кæнæм. Æвæццæгæн, зын æххæстгæнæн у дыууæ æвзагыл хъуыддаггæнынад. Дон-дон уырдыджы цæуын æнцон у, фæлæ йын йæ гуырæн не ссардзынæ. Æнцон фæндæгтыл цæуын хорзмæ нæ кæнынц. Уæд ахæм уавæры не ‘взаг заууатмæ цæуы. Бирæ чиновниктæн мадæлон æвзаг зæронд хуырхæй туагдæр у, сæ зæрдæтæ дзы æлгъæд кæнынц. Æрæджы иу депутатимæ зæрдæйæ-зæрдæмæ ныхас кæнгæйæ, сонтæй афарстон: «Газет “Рæстдзинад” арæх кæсыс?» Уæд мын ахæм дзуапп радта: «Ирон æвзаг хорз нæ зонын æмæ дзы бирæ ныхæстæ мæнæн зынæмбарæн сты». Уæдæ абон йæ мадæлон æвзагыл былысчъил чи кæны, уыдонæн дзæнæты бадæг пехуымпар, поэт Джыккайты Шамил цавæр уайдзæфы æлхъывд ныхæстæ загъта:
Нæ цард æмæ кадæн æфсарм у сæрон,
Æфсарм æмæ фарн у æвзаг дæр.
Зæрдæ æмæ зондæй цы лæг нæу Ирон,
Уый Ирæн — фыдгулæй зынаргъдæр.
Йæхи чи нæ уарзы, уый искæй куыд бауарздзæн? Къостайы хъæлæс нæрыди уырыссагау дæр. Фæлæ йын йæ «Ирон фæндыр»-ы цагъдмæ æрыхъуыстой дзыллæтæ. Абайты Васо афтæ дзырдта: «Бæлас афæлдæхы, мæры йын йæ уидæгтæ куы алыг чындæуа, уæд. Æвзаг амæлы, бинонты æхсæн ын йæ уидæгтæ куы акъуырой, уæд. Уымæ гæсгæ алы ирон дæр хъуамæ сæвæра ахæм фæтк: бинонты ‘хсæн хъахъхъæнон æмæ сыгъдæгæй хæссон мæ маделон æвзаг».
Ныры рæстæджы æфсымæрдзаст æмæ рæстуд ирæттæй зындæр никæмæн вæййы. Уый фæдыл куыд раст загъта Джыккайты Шамил:
Мæ сæрыл иу рахæцæг нæй,
Рæстдзинад сидзæр у, хæрз иунæг.
Дзыназын арвы бын рæстæй,
Æлгъыст мæ куыстытæн хæрзиуæг.
Мах æгъдауыл хъомыл стæм, æнусты дæргъы нæ туджы ахъардтой адæймагдзинады æнкъарæнтæ, нæ дины бындуры дæр æвæрд ис хæлар æмæ хæрам тыхты тох. Æмæ нын сабийы азтæй фæстæмæ хистæртæ нæ зондахасты сфидар кæнынц хæлар тыхты фарс хæцын. Махæн, хистæртæн, зын аивæн у нæ зондахаст.
Ис ахæм ирон ныхас: «Рынчынæн, дам, йæ низы кой æдзух йæ дзуринаг». Æмæ, æвæццæгæн, а фæстаг цалдæр азы Ирыстоны радио, телеуынад æмæ газет «Рæстдзинад» хуымæтæджы нæ райдыдтой дзурын ирон фæсивæды хъомылад æмæ мадæлон æвзаджы хъысмæтыл. Цæмæйдæрты тыхсæм, фæлæ дзы уæддæр ацы дыууæ хъуыддагæй вазыгджындæр нæй абон.
Мах цæрæм уæззау дуджы. Рæстæг у мылазон, цард змæст. Социалон климæт кæны карзæй-карздæр. Адæймаджы уавæр у тæссаг, зæйуат æмæ донивæлæн æрхау. Хæлы æгъдау, сæфынц æфсарм æмæ намыс. Адæмыл бафтыд зыд æмæ кæрæф. Худинаг амард. Хæлд æмæ æлгъаг митæ æфсæрмаг нал сты. Рæстдзинады бæсты ис æхца, уарзондзинады бынат бацахстой æрдзон мондæгтæ.
Раууатмæ æрцыди культурæ. Аргъ нал ис ахуырадæн. Алчи æндзары æрмæст йæхи гуылы бын. Ахæм уæварты агурæм дзæм-дзæмы суадон, ирвæзыны фæрæзтæ. Нæ адæм анархийы тымыгъы бын фесты, стæм къуырцдзæвæны. Дæнцæгæн æнæрхæсгæ нæй, Джыккайты Шамилы 70-æм юбилейы рæстæг сайт «Осетия–Квайса»-йы
уацхæссæг Плиты Зæлинæ цы фарста радта нырыккон царды фæдыл Шамилмæ, уый: «Если передовые люди обвиняют во всех грехах время, то как быть простому народу? В ком искать опору, о которой вы сами сказали?» Ответ: «Наш общественный строй необходимо поменять в корне. Там, где есть угнетенные и угнетатели, никогда не будет справедливости. В данный исторический момент нами правят олигархи, капиталисты и кровопийцы, и пока они господствуют, народ должен бороться за свои права. Как бы хорошо и красиво мы, поэты, ни выступали, XXI веку с его сумасшедшим “прогрессом” не хватает героев, подобных нарту Батразу».
Зын рæстæг та скодта ныр дæр ирон адæмыл. Кæд нымæцæй бынтон чысыл не стæм, зондагур никæмæ цæуæм, царды фæрæзтæ амал кæнын нæ бон у, уæддæр ацы фæлдурæджджын рæстæджы слæмæгъ, сæдых стæм. Уымæн æмæ кæрæдзийы нал æмбарæм, кæрæдзийы хæрæм. Нæ нысан иу нæу, фæйнæрдæм фыдзондæй хæцæм. Нæ фидæны раз бæрнон нал стæм. Уый уымæн, æмæ нæ иу цы миниуджытæ кæны — не ‘взаг, нæ фыдæлты фарн, сæ рæсугъд æмæ мидисджын æгъдæуттæ, — уыдоныл нæ къух исын райдыдтам. Абон ирон ныхас йæ дзыхы дзæбæх кæмæн нал бады, нæ цæхæрхъуаг артдзæстмæ æгæр-мæгуыр иу æхсныф чи никуы баппæрста, афтæмæй хурварсмæ бадынæн нæ адæмы  мæсыгæй урс дуртæ чи ‘фтауы, уыдон никæмæй ницы хæс дарынц. Уыдонæн сæ тох у æрмæстдæр хъарм бынæттыл, цæмæй æууæнкæй адæмы исбонмæ æвналой, сæ гыццыл бакуыстæй стыр бæркæдтæ исой. Иу михыл кау ничи бийы, æмæ уæд нæ ахæм æхсæны лæгтæ сæхи хуызæттæй саразынц æмцæдисонтæ. Æмцæдисонтæ — кæрæдзи хъахъхъæнынæн, нæ фыдæлты цæугæ хæзнатыл талынг аууæттæ æппарынæн æмæ сæ сæ къахфындзтæй къуырттытæ кæнынæн: «Адон та нæ цæмæн хъæуынц, ацы зæронд хъуыддæгтæн сæ рæстæг раджы куы фæцис!»
Ивы рæстæг, ивы цард, ивынц æгъдæуттæ, уыдонимæ адæм дæр. Фæлæ æнусон цы у, ахæм монон хæзнатæ ис. Уыдонæй æвзæрынц æмæ фидар кæнынц адæмы менталитеты æууæлтæ, йæ удыхъæд, йæ этикон зондахаст, йæ удварн. Алы адæмæн дæр ис йæхи национ цæсгом. Уый дæр мрамор цыртдзæвæнау иугъæдон нæу æнусты дæргъы. Фæлæ уæддæр нæ ивынц йæ сурæты сæйраг æвдисæнтæ. Бирæ цардивæнты фесты ирон адæм историйы фæндæгтыл, фæлæ сæ зæрдæ никуы аивтой сæ фарны уидæгтыл — æхсар, намыс, мадæлон æвзаг æмæ æгъдæуттыл. Уыцы моралон хæрзтæ сты сæ царды фæтк æмæ традицитæ. Къоста фыста, хохæгтæ кæй бахъахъхъæдтой, европæйаг уæздандæр лæг сæрыстыр цæмæй уаид, ахæм традицитæ. Æнæрцæф рыцары намыс сыгъдæгæй дарын, хæс цытимæ æххæст кæнын, ныхасыл æнувыд уæвын æмæ æндæр ахæмтæ. Уыдон сты æрдзон миниуджытæ, æмæ сын хъæуы аргъ кæнын.
Зынтæ чи бавзæрста, дунетæ чи федта æмæ æцæгæлон зæххыл дæллаг галæй чи фæцыд, ахæм адæймаг разы у цыфæнды мæгуырдзинадыл дæр, æрмæст ын райгуырæн зæххыл цæрыны æмæ цæуыны бар уæд. Уымæн искæй бæрзонд мæсгуытæй æмæ æргъæу галуантæй йæ фыдæлты нæудзармæй æмбæрзт ингæнтæ зынаргъдæр сты. Махæй алчидæр фыдæлты зæронд уидагыл ног æвзары хуызæн у. Уидаг мах нæ уадзы хус кæнын, мах та — уидаджы.
Фыдæлтæ-иу загътой: «Хорз адæймаг йæ адæмæй хæс дары». Ацы ныхæсты ис стыр мидис. Ома хорз адæймаг цæры йæ адæмы мæт æмæ сагъæстæй. Сæ рисæй йæ зæрдæ, куыд фæзæгъынц, дурæфхæлд кæны, сæ цин та йæ амонды базыртыл бæрзонд сисы. Æвæццæгæн, нæ ныхасы хуымæтæджы нæ баззад ахæм дзырдбаст: «Адæмы Къоста». Уымæн йæ æмдзæвгæты алы рæнхъ æмæ нуар дæр нывæзт у йæ адæмы рис æмæ хъыгæй. Уый йæ адæмæй стыр хæс дардта, æмæ уымæн амадта стыр кад æмæ стыр номы мæсыг йæ Иры дзыллæйæн.
Ныры карз дуджы адæм цагъды кæнынц æрдзон æмæ фæндаджы фыдбылызтæй, алы низтæй, марынц кæрæдзи, стонг сырдтау кæрæдзимæ лæбурынц, сæ къух исынц сæхимæ нæ рæзгæ сабитæ. Цард сси мæрдтæй хæсты быдырау. Стæппæлттæ зæххы цъар æдзард кæстæрты ингæнтæй. Дуне армыдзаг йеддæмæ нал у, цæстыты раз ис, æмæ дзы цы нæ фехъусдзынæ. Фылдæр — фыдцаутæ, фыдгæндтæ, фыдмитæ, фæлывд æмæ сайд, знæтдзинад æмæ къæбуты ‘рдыгæй рæхуыст. Зæрдæ риуæй куы нынкъуысы, уæд куырм цæстæй дæр цæссыг æркæлы. Ныры нæрæмон царды нæргæ хъуыддæгтæй фылдæр цы ис, уыцы хабæрттæ адæмы ‘хсæн æнусты дæргъы цæуынц, фæлæ абон куыд сбирæ сты, афтæ никуы уыд. Стæй паддзахадты æхсæн дæр. Ныхасæн, уынаффæйæн, закъонæн сæ тых афтæ слæмæгъ, æмæ сæ æдзæсгæмттæ, æгæнонтæ хъазынц, нымады дæр сæм не сты.
Фæлтæрты бастдзинад æрдзон у. Æмæ йæ цы адæмыхæттытæ фесæфтой, уыдонæн сæ гуырæн уидæгтимæ сæ иудзинад аскъуыд æмæ сæ национ хуыз сæфы. Уый æвзæрæрдæм ахады адæмы удыхъæдыл, йе ‘нкъарæнтыл, æхсæнадон цардмæ йæ искæй рис гуырын кæны куыдфæндыйы зондахаст, нал сæм фæхъары æгъдау, æфсарм, хæстæгдзинад, йæ мидкультурæ дымгæмæ дарды хуызæн свæййы. Фæлтæрты æхсæн иудзинадæй фæцудыдтой ирон адæм, æндзыг æмæ рацарæзты рæстæджы нæ рæзгæ фæлтæр фæиппæрд сты сæ дадатæ æмæ нанатæй, сæ фыдæлты фарнæй. Нывыл ницы аразæм, иубононтæ систæм, нæ фидæныл нæ хъуыды кæнæм, нæ кæстæрты хъомыладыл арф хъуыды нал зонæм, куыдфæндыйы зæрдæйы уаг нæ къуыдилыйау хæры, нæ уæнгты пъæззыйау ныббадт. Абон цы ацæрон, уый мæхи. Цас фылдæр фæфос кæнон — уый сси бирæты царды нысан, куыдæй, ууыл нæ хъуыды кæнгæйæ.
Уый та бырынцъаг фæндаг у, хорзмæ нæ кæны, йæ рæзтæ æхгæд сты, йæ кæрон бæллæх у. Æрцыди нæ кæстæртæй бирæтæн дисса-
джы сæрибар æмæ æнæмæт цард. Ахсынц цард, цин æнгуырæй. Куыстыл хæст не сты. Тигътыл æрвылбон лæууынц. Зивæгдзинад сæ уæнгты ныффидар. Æхсæв-бонмæ ностдзуан кæнынц. Уымæй ма сæ иуæй-иутыл наркоманийы низ бахæцыд. Уыцы æнамонддзинадыл æнцонæй ацахуыр вæййынц 13–14-аздзыдтæ дæр, æмæ сæ уымæй фервæзын кæнын зын вæййы ныййарджытæн. Фыдгултæ нын скъуынынц нæ фæсивæды рæзгæ удтæ. Уыдæттæ уынгæйæ, хистæрты стыр мæт бацыд, сæ кæстæрты раст фæндагмæ куыд раздахой, ууыл сагъæс сын нал дæтты æнцой. Фæлæ хистæрты ныхас кæстæртæм нал хъары, нæ уайдзæф нын æфхæрдыл нымайынц æмæ знаджы цæстæй кæсынц уайдзæфгæнæгмæ.
Абон мах, ирон адæм, сагъæс кæнæм нæ хæлæттаг æгъдæуттыл, æфсарм æмæ мадæлон æвзагыл, фæлæ нæм хъусæг нæй. Цард уынаффæйæ рæзы. Адæм сагъæс кæнынц сæ фидæныл, сæ кад æмæ сæ намысыл, сæ фæстагæттæн фарнæй цы ныууадзой, сæ ном хорзæй мысинаг цæмæй уа, уыдæттыл. Нæ Иры куырыхон хистæрты æмæ, Иры сæргъы цы ра-загъды лæгтæ хицауиуæг кæнынц, уыдоны æхсæн ис æмыр æмæ æхгæд сис. Нæ сæфты фæдисы хъæр сæм нæ хъуысы. Иу ма уæ фезмæлæд искуы лæгау!..
Хъæугæ уагыл цард кæм аразынц аккаг хъуыдытæй, уым бирæ ныхæстæн бынат нæ вæййы. Нæ фыдæлтæн дæр сæ хъуыды уыд æлвæст, сæ ныхас та цыбыр, æмæ сæ царды хабæрттæ кодтой нывыл.
Мах та бирæ дзурæм, раст уынаффæтæ дæр хæссæм, фæлæ сæ цæй фæдыл кæнæм, уыцы хъуагдзинæдтæй бирæтæ сæ бынатæй не ‘нкъуысынц рæстæрдæм.
Уымæн æвдисæн сты нæ абоны уаг, не ‘взаг, не ‘гъдæуттæ. Цас сыл фылдæр дзурæм, уыйас æвзæрдæр кæнынц. Алы адæймаг дæр йæ къахдзæф, йæ фæндагмæ бæстондæр куы кæсид, лæмбынæгдæр куы хъуыды кæнид нæ абон, нæ райсомыл, рох нæ куы никуы кæниккой нæ фыдæлты ныхæстæ, се ‘мбисæндтæ, сæ таурæгътæ, сæ зæрдæйы уаг æмæ уæздан æгъдæуттæ, уæд цымæ цас æмæ цас рæсугъддæр уаид нæ цард.
Дыууын фыццæгæм æнусы ирон адæмы раз лæууынц ахсджиаг лыггæнинаг фарстатæ, фидæн аразæг фарстатæ. Æмæ сыл æвæстиатæй кусыны хæс æвæрд ис нæ абоны фæлтæртыл. Фыццаджыдæр нæхи æрæмбарын хъæуы, кæрæдзимæ æнгомдæр куыд æрбалæууæм, афтæ. Дунейы сæр æгъдау у. Уый та рæстдзинады бындурыл æрфидар вæййы, æмæ сты иу цæды галтæ, сты маргъы дыууæ базыры. Æнæ уыдонæй та цардæн размæ цæуæн нæй.

ДЗАМПАТЫ Хъантемыр,
Иры «Стыр Ныхас»-ы мыггæгты
комитеты уæнг

Комментарии

asol229qb9, 12:19, 05 Авг. 2016

<a >hydrochlorothiazide</a> <a >tretinoin prescription</a> <a >amoxicillin</a> <a >cipro 500 mg</a> <a >viagra</a>

AlfredImase, 04:03, 09 Июн. 2017

wh0cd851140 <a >Vardenafil</a> <a >adalat</a> <a >cheap provera</a>

Aarondeats, 23:51, 26 Авг. 2017

wh0cd869918 <a >augmentin</a> <a >buy albuterol</a>

CharlesRoand, 22:40, 02 Сен. 2017

wh0cd731810 <a >buy arimidex</a> <a >buy cytotec</a>

CharlesRoand, 00:51, 03 Сен. 2017

wh0cd666003 <a >baclofen</a> <a >seroquel</a>

AlfredImase, 06:42, 09 Сен. 2017

wh0cd3384575 <a >elimite online</a> <a >buy albendazole on line</a> <a >viagra for sale online</a>

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: