КÆДМÆ ЦÆУДЗЫСТÆМ СЫДЗМЫДЗЫ (Пульс Осетии, № 7, февраль 2014)

Хæрзæггурæггаг, ирон адæм: хæстæгдæр рæстæджы РЦИ-Аланийы сæйраг сахар йæ хуыз скалдзæни. Раст мæнæ нæртон эпосы Алымбеджы бæх фаджысы куыд аныгъуылд æмæ йæ чысыл Тотрадз йæ дыууæ хъусæй куыд сласта, афтæ нæ сæйраг сахар дæр фервæздзæн йæ бырæтты кæритæй. Уый иу хабар.
Дыккаг та: дæрæнтæ нал уыдзысты троту-артæ, бордюртæ, асинтæ, Терчы былгæрæтты цы бетон æмбондтæ ис, уыдон, æнахъинон нывтæ æмæ сыл æнæуаг ныхæстæ фыссын ничиуал бауæнддзæни.
Æртыккаг: машинæтæ тротуартыл нал лæудзысты, æмæ адæм се ‘хсæнты лабиринтты хилæгау тыхбырд нал кæндзысты.
Цыппæрæм: сахары фæсивæдæй хъæр-хъæлæба æмæ æвзæр ныхас ничиуал фехъусдзæни.
Фæндзæм: «музыкалон» тротуартæ нæм нал уыдзæни — къæйтæ къæхты бын дзыгъал-мыгъул нал кæндзысты.
Æхсæзæм: дæлзæхмæ дæр ныххæццæ уыдзысты ног фæтк, ног æгъдæуттæ. Зæгъæм, нуазыны дон цы хæтæлтыл цæуы, уыдон базæронд сты æмæ сын баивын афон у, цалынмæ нæ сахары цæрджытæ исты æвирхъау инфекцийы уацары нæ бахаудтой, уæдмæ.
Æвдæм: ирон æвзагæн кæдæй-уæдæй йæ конституцион бартæ лæвæрд æрцæудзысты, æмæ сахары æппæт уынгты, æппæт къуымты уырыссаг æвзаг куыд анхъæвзта-ахъардта, афтæ нæ мадæлон æвзаг дæр ссардзæн аккаг бынат кæцыфæнды фæзилæны, кæцыфæнды бæстыхайы дæр. Ссæдз азæй фылдæр хæлд цыди республикæйы бындурон закъон, æмæ ныр афон у уыцы гуымиры рæдыд сраст кæнынæн.
Æстæм: æрвылбон ныл йæ маргхъæстæ хъылма чи калы, нæ армыдзаг адæмыл былар чи бафтыдта, уыцы «Электроцинк»-æн дæр, дам, бынат нал уыдзæни Дзæуджыхъæуы, йæ разамонджытæ, дам, ахæстоны смидæг уыдзысты, рын ныл кæй тауынц, уый тыххæй (Цæгат Кавказы республикæты ‘хсæн махæй арæхдæр никæм ис рак æмæ æндæр низтæ).
Фарæстæм: сахары бæстыхæйттæй бирæ-тæ нæ ног æлдæрттæн лæварæмхасæнты кæй ауæйчындис, уый алчидæр зоны. Уыдон дæр фæстæмæ ист æрцæудзысты æмæ сæ мæгуыртæн байуардзысты.
Дæсæм: трамвайты фæндæгтæ дæр заууаты уавæры сты. Вагæттæ бирæ рæтты дыууæрдæм ахæм æнахъинон хъеллæуттæ фæкæнынц, раст цыма чысыл раздæр кæмдæр дзаджджын фынгыл бадтысты æмæ дзы арахъхъыты карздæрæй сæхимæ фæкастысты.
Иуæндæсæм: нæ цъæхæйрæгъæд чызджы-тæ æмæ лæппутæ паркты, Терчы былты адæмы цæстыты раз æнæфсармæй сæ «судзгæ-уыраугæ» мондæгтæ куыд фæуадзынц, уый зындгонд у, фæлæ сын макæ зæгъынхъом ничи у — пъæлицæйы кусджытæн цæстæй хай нæй, стæй искуы иу хатт куы фæзынынц, уæд дæр сæхи ницыуынæг скæнынц. Ноджы
нæ иуæй-иу газеттæ куыд хъусын кодтой, афтæмæй Дзæуджыхъæуы ис хъахбайдæттæ дæр. Æмæ, дам, суанг сыхаг республикæты бонджын нæлгоймæгтæн дæр рæдау фысым разынынц. Цæвиттон, нæ худинæгтæ афтæ бирæ сты, æмæ сæ фæнымайынæн къуыри дæр не сфаг уаид. Ныр, Хуыцауæй разы, æппæт хъуыддæгтæм дæр æнæмæнг каст æрцæудзæни хæстæгдæр рæстæджы...
О, фæлæ мæ, æвæццæгæн, исчи бафæрсдзæни: чи кæндзæн ацы фæрнæйдзаг куыстытæ?
— Куыд чи? — дзуапп ын ратдзынæн æз. — Мæнæ Дзæуджыхъæуы бæстастæу барджынæй цы бæзæрхыг гæрзифтонг гуыппырсар æрлæууыд, уый!
— Кæй кой кæныс, куы ницы дын æмбарæм? — ноджы та мæм æрбауырдыг уыдзæн иу хынцфарст исчи.
Гъемæ та йын дзуапп дæттын:
— Дæлæ нæ сæйраг сахары сæйраг уын-джы Ленины дæлбазыр цы бронзæ лæг лæууы, уый — ГОРОДОВОЙ!
Абонæй фæстæмæ, дам, уыцы хотыхифтонг згъæр лæг (чидæр ыл ныридæгæн ном дæр авæрдта — Сахълæу) уыдзæн æгъдæуттæ æвæрæг Дзæуджыхъæуы. Кæд уæ нæ уырны, уæд байхъусут нæ сахары мэр Дзантиаты Сергеймæ: «Основой основ является мир и порядок. Теперь за этим будет строгий пригляд» («Аиф — Северный Кавказ», 2013, № 46).
Ныр бафæрсын аипп ма уæд, фæлæ уыцы «строгий пригляд» цы бæрнон кусджытæм хауд, уыдон ныронг кæм уыдысты? Æви афтæ æнхъæлдтой, уынгтæ мæнæ ахæм æнæахадгæ фыстытæй куы байдзаг кæнай: «Владикавказ —
город мира и добра», «Мой город — самый лучший на земле», «Æз уарзын Дзæуджыхъæу» æмæ а. д., уæд хъуыддæгтæ сæ гаччы сбаддзысты?
Цымæ кæй сæр æрцахста, Дзæуджыхъæуы тæккæ центры городовойæн цыртдзæвæн сæвæрын? Æви горæты хицæуттæ никуы фехъуыстой Уæрæсейы империйы колониалон политикæйы койтæ? Уырысы хæдхæцæг паддзæхтæ-иу сæ дæлбар цы адæмыхæттыты бакодтой, уыдоны уæлдай тынгдæр æфхæрдтой. Уый скъолайы ахуырдзаутæ дæр куы зонынц.
Паддзахы иузæрдион чапартæ — городовойтæ дæр — хохæгтæн ахæм митæ кæй кодтой, уый хъуамæ нæ сæйраг сахары сæртæн сæ сæртæ ахсиккой æмæ раззагдæр адæмты фæзмыны бæсты сыдзмыдзы нæ цæуиккой.
Уæрæсейы абоны хицæуттæ дæр цыма (стæй хуымæтæджы адæмæй дæр бирæтæ), раздæрыуонтимæ абаргæйæ, прогрессырдæм иу къахдзæф дæр нæ акодтой, кæд уæдæй нырмæ дзæвгар азтæ рацыд, уæддæр. Кавказæгтæ сæ цæстысындз кæй сты, уый алы бон дæр кæсæм газетты, хъусæм сæ телеуынæны равдыстыты. Фæлдурæджджын Жириновский цы æлгъаг ныхæстæ фæкæны, уыдон алчидæр зоны, æмæ йæ кой нал кæндзынæн, фæлæ ма байхъусæм Уæрæсейы Паддзахадон Думæйы раздæры спикер Б. Грызловмæ: «Мы, русские, хотим жить в дружбе с другими, но эта черта не присуща другим национальностям» («Аиф», 2011, № 4).
Мæнæ ацы рæнхъытæ та «Новая газета»-йы бакастæн: «Нынешний вице-премьер по ВПК, профессиональный патриот Дмитрий Рогозин снялся в свое время в ролике, где призывал очистить наши города от грязи, а под грязью понимались кавказцы. Он после этого отправился не в тюрьму, а в Брюссель, послом при НАТО» («Новая газета», 2013, № 120, 25 октябрь).
Фидарæй хъуыды кæнæн ис, Рогозины æмæ уый хуызæтты хъуыдытæй Уæрæсейы хицæуттæй бирæтæ райгонд кæй сты. Уымæн æвдисæн — президент Путины дæлбазыр чи кусы, уыцы номдзыд политолог Д. Орешкины ныхæстæ: кавказæгтæ, дам, цæмæй сæ бон базоной, уый тыххæй сæ хъæуы ассимиляци скæнын — «попытаться ассимилировать жителей этого региона» («Аиф», 2013, № 52). Цæвиттон, хъуамæ нæ мин-миназон аллон-ирон фарнæн, æртæ эпосы, дуне кадджытæ, аргъæуттæ, таурæгътæ, зарджытæ, æмбисæндтæ, уыци-уыцитæ, хъæлдзæг ныхæстæ æмæ ноджы бирæ æндæр диссæгтæ цы ‘взагыл сфæлдыстам, уымæн, стæй нæ профессионалон литературæйæн, театрæн, кæфтытæн, æгъдæуттæн хæрзбон зæгъæм æмæ суырыссаг уæм, а дунейыл нæ кой, нæ хъæр дæр куыд нал уа. Афтæ хъуамæ бакæной иннæ кавказаг адæмтæ дæр. Æмæ уæд Уæрæсе самондджын уыдзæн, йæ адæм сæфтмæ нал цæудзысты. Ахæм зондыл хæст сты бæстæйы хицæуттæй æмæ хуымæтæг адæмæй бирæтæ. Æмæ уыцы æнæсæрфат, галиу зондмæ нæ сахары раздзæуджытæ дæр кæй хъусынц, уый худинаг у. Паддзах Александр II Цæгат Кавказы адæмтæн геноцид сарæзта, сæ хал, сæ бæндæн сын фæхауын кодта, æмæ æцæгæлон бæстæты æвирхъау бæллæхтæ бавзæрстой, мах та уыцы æгъатыр залымæн гранд-отель ацъапп ластам, стæй йын йæ хæд цур йе ‘нувыд фæсдзæуин городовойы æрæвæрдтам. Æрыхъуыстон, рæхджы, дам, Сабырдзинады проспект дæр хонын райдай-дзысты Александры проспект. Кæд уый дам-дум нæу, уæд фендзыстæм, советон паддзахад саразæг æмбал Ленин йæ цыфыддæр знаджы райдзаст уынгмæ куыд дзагъултæ кæндзæн, уый.
Ныр та дзыхъхъынног диссаг бакастæн газет «Аиф — Северный Кавказ»-ы: Цæгат Ирыстоны, дам, ногæй цырт сæвæрынмæ хъавынц уырыссаг салдат Архип Осиповæн. «Он вошел в историю как герой Кавказской войны: жертвуя собой, взорвал пороховой погреб, уничтожив 3000 мятежных горцев. Во Владикавказе в 1881 году воздвигли монумент. В 1930 году — разрушили. Теперь власти вновь решили вернуться к этому вопросу. Однако у инициативы есть и противники» («Аиф — Северный Кавказ», 2014, № 5).
Ацы хабар диссаг уымæн хонын, æмæ нын не ‘мзæххонтæй æртæ мины чи бабын кодта, уымæн ногæй цырт сæвæрыны зонд кæй сæры фегуырд, уый чердыгон удгоймаг у? Æви Н. Некрасов цы адæмы кой кæны, уыдоны бынтондæр цæрмыстыгъд бакодтам:
Чем тяжелей наказание,
Тем им милей господа.
Йе ‘мбæстæгты тыххæй ноджы карздæр ныхæстæ загъта Н. Чернышевский: «Жалкая нация, нация рабов, сверху донизу — все рабы» (Чернышевский Н. Г. Избранные сочинения. Т. 5. М.; Л., 1932. 488 ф.). Афтæ мæм кæсы, цыма абоны ирæттæ дæр раст ахæмтæ сты. Уыйхыгъд алы бон дæр нæхицæй æнæджелбетт æппæлдтытæ кæнæм телеуынæны, газетты, чингуыты. Фæтæг, нацийы раздзог, легендарон адæймаг, гений, Амыран æмæ æндæр намысджын нæмттæ æвæрæм кæрæдзиуыл. Цæвиттон, зæдтæ, дауджытæ, æрхизут уæлæрвтæй, уæ бынæттæ раттут Ирыстоны разагъды лæгтæн, науæд афтæ бирæ сты, æмæ сын зæхх скъуындæг ис! Уырыссаг поэт Юнна Мориц раст цыма мах тыххæй ныффыста мæнæ ацы рæнхъытæ:
Великих нынче — словно блох в ночлежке,
куда ни плюнь — великий человек,
есть семьи, где по пять великих членов.
Къоста та, мæгуыр, фæдисхъæр кодта: «Гъе-мардзæ, исчи! — бынтон сæфт кæнæм!..»
Æрæджы та нæм ног дзырдбаст фæзынди: «человек-эпоха». Фæлæ эпохæтæ-дугтæ дæр алыхуызæттæ вæййынц: чи дзы стыр æнтыстытæй, удварны хæзнатæй — хъæздыг, чи та — алы чъизи хъуыддæгтæй йемыдзаг, мæлдзой, æдзæрæг-æмæлæг, адæмæн хъизæмайраг.
Махæн зæххон намысджын нæмттæ дæр нал фаг кæнынц, фæлæ сæвнæлдтам уæлæрвтæм: чи нæ Уастырджийы хуызæн у,
чи — Уациллайы, чи — титан. Кæй нæ фæнды, йæ адæм æцæгæй дæр ахæм кадджын-радджын-дзуапджынтæ куы уаиккой, сæр сæрмæ куы хæссиккой, фæлæ, уæууæй, уæууæй, — худинаг циу, уый нал æмбарæм æмæ систæм, мæнæ зындгонд адыгаг рухстауæг Сеферби Сиюхов 1917 азы кæй кой кæны, ахæмтæ: «…чувство политического и национального самосознания так было подавлено и пришиблено в течение десятилетий тяжелым царским гнетом, что создавалось впечатление о полной потере этого чувства. Свободолюбивого черкеса не было

<…>

. Тлетворная российская политика привила черкесам извращенное самосознание… прежние идеалы черкесов: мужество, храбрость, благородство, гордость и т. п. стали уступать свое место подхалимству, лакейству, низкопоклонству и желанию прислуживаться (Половинкина Т. Черкесия — боль моя. Майкоп, 1999. 173 ф.).
Д. Орешкин æмæ Уырысы паддзахады бæрзондылбадджытæй бирæтæ цы ассимиляцимæ бæллынц, уый тыххæй та афтæ зæгъинаг дæн: ныр уырысæн сæхимæ æндæр нацитæй исчи ассимиляци кæнынмæ куы бавналид, уæд та цымæ сæхи куыд дариккой? Алы адæм дæр — бæрцæй бирæ уой æви чысыл — Хуыцауы сконд сты, æмæ стыртæ чысылтæн тыхми кæной, сæхи хуызæттæ сæ аразой, уыцы бар никæмæн лæвæрд ис. Æнæ Уæрæсе нын, ай-гъай, цæрæн нæй, фæлæ уый афтæ нæ амоны, æмæ нæ национ мидисæй, удварнæй бавдæлон уæм, Секъайы загъдау, кæмæдæр сабыргай алæдæрсæм. Кæддæр Уæрæсейы уазæг нæхи уымæн бакодтам, цæмæй ма фесæфæм, нæ мыггаг ма сыскъуыйа, æвæд ма фæуæм. Иттæг раст сты Цæрукъаты Алыксандры ныхæстæ:
Æнæ Уæрæсе циу Ирыстон, цы?
Уæрæсе мын æнæ Ирыстон нæй!
Орешкины хъуыдытæн хорз дзуапп у, ра-загъды уырыссаг ахуыргонд, æрдз иртасæг, академик æмæ æхсæны кусæг В. Вернадский цы фыста, уый: «…Я не могу представить и не могу примириться с падением России, с превращением русской культуры в турецкую или мексиканскую. Мне кажется это невозможным, т. к. я вижу огромные возможности и тот рост, какой шел в XX� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � столетии. Но с другой стороны отвратительные черты ленивого, невежественного животного, каким является русский народ — русская интеллигенция не менее его рабья, хищническая и продажная, то историческое “варварство”, которое так ярко сказывается кругом, заставляет иногда отчаиваться в будущем России и русского народа» (Вернадский В. Открытия и судьбы. М.: Современник, 1993. 211 ф.).
Дунейы æппæт адæмтæ дæр хъуамæ æмсæр-æмбар уой, хъуамæ дзы иу иннæйы ма ‘фхæра. Алы национ культурæ дæр хæдхуыз, хæдбындур кæй у, уымæй фидауы цард. Мингай азты дæргъы афтæ хъуыды кодтой адæмы хуыздæртæ алы бæстæты. Ранымайдзынæн ма, уырысы номдзыд лæгтæй чысыл адæмты фарс чи хæцыд, уыдонæй цалдæры: П. Вяземский, А. Герцен, В. Соловьев, И. Ильин, Н. Трубецкой, В. Ключевский, Н. Бердяев, Д. Лихачев, А. Сахаров, А. Солженицын, В. Белов…
Байхъусæм уырыссаг литературæйы цардæгас классик В. Распутинмæ дæр: «Многонациональность земли — это радужность, музыкальность, чувственность и полнота мира. Что же, от всего этого отказаться? Употребить свою деятельность на исчезновение наций, языков, на оскудение традиций и обычаев, на отвержение всего самобытного, исторического, сжечь и пустить по ветру идеалы неразумных отцов? А во имя чего?» («Говоря откровенно». Заметки писателей о межнациональных отношениях. М.: Художественная литература, 1989. 148 ф.)
Кавказы адæмтæ Уæрæсейы иннæ адæмтæй ницæмæй цауддæр сты, æмæ иуда-дзыг сæ фыдгой чи кæны, уыдон зиан хæссынц канд кавказæгтæн нæ, фæлæ Уæрæсейы паддзахадæн дæр: къахынц ын йæ бындуртæ, бæстæйы адæмты ардауынц кæрæдзиуыл. Дарддæр дæр афтæ куы ахæсса, уæд хъуыд-даг цæмæ ‘рцæудзæн, уый зын бамбарæн нæу. Хицауад уал, йæ бæрны цы паддзахад ис, уым æгъдау сæвæрæд, коррупци фесафæд, йæ чиновниктæ адæмы мауал стигъæнт, давджыты, гæртамхорты нæ, фæлæ рæстзæрдæ профессионалты сæвæрæд бæрнон бынæтты, æмæ уæд Кавказ дæр æрсабыр уыдзæни. Науæд, Валентин Распутины загъдау, «власть, отдавшаяся беспримерному стяжательству, надувательству, бросившая народ на растерзание нищете, преступности, смертельному облучению телевизионной радиацией, распродавшая жуликам народную собственность, оставившая его без работы, — это не власть, а напасть» (Распутин В. В поисках берега. Иркутск, 2007. 474 ф.). Уæдæ бæллæхты ратæдзæнтæ уыдон сты, кавказæгтæ нæ, фæлæ...
Бæрзонд бынаты чи ‘рбады, уыдонæй бирæтæ сæхимæ æппæтæй фендджындæр, куырыхондæр æркæсынц æмæ иннæ адæмы хъуыды дæр нал фæкæнынц. Æнусы æмбисæй фылдæр дзурæм, нæ литературæйы рæбинагдæр цæджындзтæй иуæн — Гæдиаты Секъайæн — йæ ном æнусон скæнын кæй хъæуы, уый тыххæй. Фыццаджы-фыццаг уыцы ныхас райдыдта Абайты Вассо. Уый уыди 1965 азы. Уæдæй нырмæ Ирыстоны æмæ Дзæуджыхъæуы сæргъы лæууыдис иу фынддæс хицауы, фæлæ дзы иу дæр нæ разагъды лæджы фæндон мурмæ дæр не ‘рдардта. 2003 азы мартъийы Дзæуджыхъæуы уæды мэрмæ барвыстон сæрмагонд фыстæг. Уæд ма Секъайы райгуырды 150 азмæ баззади дыууæ азы, æмæ замманай фадат уыди Вассойы фæндæттæ царды рауадзынæн, ома Секъайæн цыртдзæвæн сæвæрынæн, нæ сæйраг сахары уынгтæй искæцы йæ номæй рахонынæн æмæ а. д. Фæлæ та йæ къух уазал доны дæр ничи атылдта. Гъемæ фарон цыппарæй — аивадиртасæг Биазырты Кромвел, нывгæнæг Юри Побережный, мæздæггаг журналист Синицина Ольга æмæ æз — бацыдыстæм Дзæуджыхъæуы сыгъдæг Елиайы аргъуаны сауджын Васили Шауэрманмæ æмæ йын ракодтам Секъайы хабæрттæ, стæй дзы ракуырдтам, цæмæй аргъуаны кæрты цырт æвæрд æрцæуа фыссæгæн. Сау-
джын нын зæрдæ бавæрдта, æмæ цыбыр рæстæджы фæстæ йæ дзырд сæххæст кодта. Ацы хабæрттæ бæлвырддæрæй фыст сты журнал «Мах дуджы» фароны 2-æм номыры. Журнал куы рацыд, уæд æй æвиппайды барвыстон Дзæуджыхъæуы мэр Дзантиаты Сергеймæ цыбыр фыстæгимæ: «Иттæг зæрдиагæй курын, цæмæй, ацы журналы 114–120-æм фæрстыл цы текст ис, уый бакæсай æмæ исты мадзал скæнай Секъайы бюст национ библиотекæйы цур — Коцойты Арсен æмæ Гуырдзыбеты Бласкайы цыртдзæвæнты фарсмæ сæвæрынæн, стæй Секъайы ном чи хæсса, ахæм уынг Дзæуджыхъæуы цæмæй фæзына, уымæн».
Æмæ дын иуцасдæры фæстæ мæнæ ахæм æнахъинон дзуапп куы райсин.
Ацы диссæгтæ бакæсыны фæстæ ма мæнæн цы кæнгæ у? Бирæ рæстæг æрхæндæгæй фæбадтæн, стæй мæ сæры замманай хъуыды фæзынди: цæй æмæ Гуыр-дзыстоны Президентмæ курдиат ныффыссон, цæмæй, Секъа кæм райгуырди, уым, ома Хъуды комы Дæллаг Ганисы хъæуы, проспекттæй иуыл сæвæра Секъайы ном, Иры дзыхъхъ æгæр гыццыл кæй у æмæ дзы ирон прозæйы бындурæвæрæгæн уынг кæй не ‘нтысы, уый хынцгæйæ.
Нæ сæйраг сахары Минæвæртты æмбырд цы æнæджелбетт уынаффæ рахаста («увековечение памяти физических лиц на территории г. Владикавказа производится только в отношении граждан, являющихся уроженцами г. Владикавказа»), уый фæстæ æз æппындæр нал бадис кæндзынæн, мæнæ ахæм уынаффæ дæр куы фехъусон, уæд: «Дзæуджыхъæуы чи нæ райгуырд, ахæм удгоймæгты нæмттæ ацы сахары цы уынгтæ хæссынц, уыдон æвæстиатæй ивд æрцæуæнт, сæ номыл арæзт номарæн къæйтæн дæр хъуамæ бынат мауал уа Дзæуджыхъæуы». Æмæ ма цымæ уæд уынгты нæмттæй цал аззаид æнæ ивдæй?
Нæ адæмы хуыздæртæ (фыссæг зæгъай, артист зæгъай, нывгæнæг зæгъай, музыкант зæгъай, сгуыхт хæстон зæгъай, спортсмен зæгъай æмæ а. д.) искуы-иутæй фæстæмæ райгуырдысты хъæуты, нæ хъæутæй та бирæтæ хъæууæттæ систы. Æмæ уæд кæм хъуамæ сæнусон кæнæм нæ аккагдæрты нæмттæ — Аргуыданы æви Гандзайы?
Рагæй фæстæмæ дæр нывыл фæтк никуы уыди нæ республикæйы сæйраг сахарæн аккаг цæсгом скæныны хъуыддаджы. Нæхиуæттыл дæлæмæ хæцыдыстæм, иннæты та-иу уæлиау систам. Инæлар Ватутин йæхи хъæбатырæй равдыста Фыдыбæстæйы Стыр хæсты. Æмæ йын ныр йæ ном хæссы йæ райгуырæн хъæу Чепухино (Белгороды облæст). Йæ номыл сахар ис Украинæйы, Енакиевойы — микрорайон, Харьковы облæсты — поселок, Белгоро-
ды — проспект æмæ уынг, Старый Осколы — стадион, Киевы, Донецкы, Белгороды æмæ йын ноджы фондз сахары æмæ хъæуы сæвæрдтой цыртдзæвæнтæ. Ау, иу адæймаджы ном сæнусон кæнынæн утæппæт хъуыддæгтæ фаг не сты? Мах та ма йын, чъирийы уæлæ цъупп, зæгъгæ, уыйау, Дзæуджыхъæуы уынгтæй иуыл йæ ном цы авæрдтам? Хъусæг мæм куы уаид, уæд уыцы уынгæн Колыты хорз Аксойы ном раттин… Иннæ ахæм — Доватор. Стыр кады аккаг у. Æмæ йын Уæрæсейы, стæй раздæры ССР Цæдисы номдзыддæр сахарты йæ ном сæвæрдтой ссæдз уынгæй фылдæрыл. Ай-гъай, тынг фесгуыхти Германы хæсты. Плиты Иссæимæ хæлæрттæ уыдысты. Фæлæ та æз фыццаджы-фыццаг нæхи кой кæнын. Бæрц нæ зонæм, цæстмæмитæм иттæг арæхстджын стæм. Гъемæ нæм цы разагъды лæгтæ уыдис, уыдон иуварс æрæвæрæм, æндæртæн та нæ сахары æппæты даргъдæр æмæ аивдæр уынгтæ бахай кæнæм. Къостайы фæстæ нæм Абайты Вассойæ стырдæр лæг нæма райгуырд, æмæ ныртæккæ Доваторы проспект чи хуыйны, уый хъуамæ хæссид нæ намысджындæр ахуыр-гонды ном. Амæйразмæ ма уый тыххæй фыс-тон, фæлæ мын мæ ныхæстæ ничи ницæмæ дары — «бандон пылæн æвæрд у — Хуыцауæй йын лæвæрд у» (Секъа). Вассойы амардыл 15 азмæ æввахс цæуы, фæлæ йын цырт сæвæрын кæй хъæуы, уый нæ сæр нæ ахсы — городовойтæ-йедтæ нын ахсджиагдæр сты.
Фыдæлтæ амыдтой: «Кæрцæй хæдон — хæстæгдæр». Махмæ фыдæлты зонд дæр нал хъары æмæ иннæрдæм архайын райдыдтам: кæрцытæ мидæгæй скæнæм, афтид буарыл, хæдæттæ та — уыдон æдде. Афтæ куы нæ уаид, уæд Маккæты Зурабæн Дзæуджыхъæуы æппæты æвидауцдæр æмæ кæройнагдæр уынг (хурыскæсæнырдыгæй) нæ равзæрстаиккам: хæдзæрттæ дзы æрмæст иуырдыгæй ис, тротуары бæсты та — хæмпæлгæрдæг æмæ цъыф!
О, хион цæсты нæ ахады. Æмæ рохуаты баззадысты, Уырысы паддзахадæн стыр хæрзты чи бацыд, уыцы гуыппырсартæ — намысджын хæстонтæ. Бирæтæ дзы архайдтой цалдæргай хæстыты (Турчы, Японы, Фыццаг дунеон, мидхæсты), систы инæлæрттæ, булкъонтæ, сæ риутæ дзаг уыдысты æппæты кадджындæр хæрзиуджытæй. Æмæ дзы искæмæн цыртдзæвæн сæвæрдтам нæ сахары? Иуы номыл дæр дзы ис уынг Дзæуджыхъæуы? Афтæ рохуаты баззадыс-ты нæ рухстауджытæй, æхсæны кусджытæй, фысджытæй, нывгæнджытæй, мидхæсты архайджытæй дæр бирæтæ. Дзырдæн зæгъæм, кæд Дзæуджыхъæуы Штыбæн цырт сæвæрын æмбæлдис, уæд дзы цæуылнæ æмбæлди Ба-йаты Гаппойæн, Мамсыраты Саханджерийæн, Тæкъоты Симонæн, Арсæгты Горгайæн кæнæ Барахъты Гинойæн? Ам æз æрмæст цалдæры кой ракодтон, фæлæ ма бирæты ранымайæн ис Штыбы хуызæн кæнæ ноджы тынгдæр чи фесгуыхтис, ахæмты. О, хæдæгай, Штыбæн цырт сæвæрынмæ куы хъавыдысты, уæд фысджытимæ фембæлди Дзæуджыхъæуы уæды хицау Шаталов æмæ нын зæрдæ бавæрдта, Нигерæн дæр, дам, æнæмæнг æвæрд æрцæудзæни бюст. Фæлæ йæ ныхасæн хицау нæ разынди, асайдта нæ.
Нæ удты гæвзыкдзинадыл дзурæг у, æндæр адæмтæй нын стыр хæрзты чи бацыд, уыдонæн нывыл аргъ кæнын кæй нæ зонæм, уый дæр. Хорз у, нæ сахары Шегрен æмæ Миллеры номыл уынгтæ кæй фæзынд (уæвгæ сын хъуамæ цыртытæ дæр сæвæриккам). Фæлæ ахæм кады аккаг сты Максим Ковалевский, Жорж Дюмезиль æмæ æндæр фарны лæгтæ. Исты уынаффæтæ хæссыны размæ-иу нæ сыхаг адæмтæм акæсын æмæ сæ истæмæйты бафæзмын дæр фембæлы. Зæгъæм, ссæдзæм æнусы райдайæны болгайраг литературæйы классик Пейо Яворов ныффыста æмдзæвгæ «Сомихæгтæ» — йæ фыдæлты зæххæй чи фæхауæггаг æмæ æцæгæлон бæстæйы тыхст æмæ уырыд бонтæ чи ‘рвыста, сæ зарджытæ дæр æрдиаджы хуызæн цæссыгæмхæццæ кæмæн уыдысты, уыцы адæмы къорды тыххæй. Сомих æбузн нæ разындысты, æмæ сын сæ рыст йæ зæрдæмæ афтæ арф чи айста, уыцы поэтæн сæ бæстæйы сæйраг сахар Ереваны сæвæрдтой бронзæ бюст.
Мах та… Ницыуал дзурын — 400 азы размæ Шекспир иттæг хорз загъта: «Æбузн адæймагæй ма æбуалгъдæр исты ис?»
Нæ рæстæджы диссæгтæ знæт денджызы уылæнтау кæрæдзи сурынц. Афтæ бирæ систы, æмæ дзы адæймаг тынгдæр кæуыл бадис кæна, уый нал зоны. Фæлæ дзы мæнæн а зымæджы уæлдай тынгдæр мæ цæст æрхæцыд иуыл. Нæ сахары хицауад йæ иу къухæй цы уынаффæ ныффыссы, уый арæх йæ иннæ къухæй ахахх кæны. Афтæ рауад йæ хабар, уæ разы уын цы уынаффæйы текст æрæвæрдтон, уымæн дæр: галиу къух æй ныффыста, рахиз та йæ хахх акодта. Уынаффæмæ гæсгæ, Дзæуджыхъæуы чи нæ райгуырд, уыдоны нæмттæ ацы сахары æвæрæн нæй. Æвæрæн сын нæй номарæн къæйтæ (мемориальные доски) дæр. Уынаффæ рахастой 2012 азы 3 июлы. Фæлæ уый фæстæ, 2013 азы, номарæн къæйтæ æвæрд æрцыди цалдæр раны (Дзæуджыхъæуы чи нæ рай-
гуырд, ахæмтæн): фысджытæй Илас Æрнигонæн æмæ Плиты Грисæн. «Пульс Осетии»-йы та 2013 азы 10 декабры фæзынди хъусынгæнинаг: «Именем Шамиля Джикаева назовут новую улицу Владикавказа».
Ныр бафæрсын аипп ма уæд, фæлæ нæ сахары хицауадæн йæ кæцы къух растдæр архайы — галиу æви рахиз? Мæнмæ гæсгæ — рахиз, уымæн æмæ, галиуæй кæй ныффыста, уый у бынтон æнæсæрфат, растдæр зæгъгæйæ та — худинаджы уынаффæ.
Замана у, нæ нацийы бындурондæр, ахсджиагдæр хъуыддæгтæ аразын кæмæ хауы, уыдонæй бирæтæ уыцы хъуыддæгтæ кæй нæ фембарынц, уый. Æниу сæ хъуамæ куыд æмбарай æмæ аразай, иронау куы нæ зонай, ирон газет, чиныг, журнал куы нæ кæсай, дæ туджы ирон фарн куы нæ уа, уæд? Уыцы низæй кæддæр садысты уырысæй дæр бирæтæ, æмæ сын Ф. М. Достоевский хорз фæци: «Интеллигентный русский… в огромном числе экземпляров — есть не что иное, как умственный пролетарий, нечто без земли под собою, без почвы и начала, международный межеумок, носимый всеми ветрами Европы» (Достоевский Ф. Post Scriptum. М.: Эксмо, 2007. 465 ф.).
Нæ парламенты депутат Фидараты Юри газет «Пульс Осетии»-йы фарон иу уац рауагъта ахæм номимæ: «Нæ быны хъæр?» Карзæй дзуры Юри, нæ адæмы сæфтмæ чи тæры, Ирыстоны зæххытæ хæлæттаг чи кæны, зыд æмæ кæрæф кæуыл бафтыд, уыцы бæрнон кусджыты тыххæй, æмæ арфæгонд уæд.
Цы худинæгты кой ракодтон, уыдонмæ ма бирæ бафтауæн ис. Æмæ сæ нæхи куы нæ ссыгъдæг кæнæм, сыдзмыдзы куы цæуæм, адæмы хъæр куы нæ бамбарæм, уæд æцæгæй дæр нæ быны хъæр райхъуысдзæни, мæ Иры дзыллæ.
2014.17.02
Постскриптум. Æхсызгон мын у, нæ ин-теллигенцийы ‘хсæн ме ‘мхуызон хъуыды-гæнджытæ кæй ис, уый. «Последние инициативы с уродованием облика Владикавказа кажутся мне достаточным обоснованием для того, чтобы ставить вопрос о смене городского руководства», — зæгъы нæ зындгонд ахуыргонд Бзарты Руслан газет «Пульс Осетии»-йы ацы азы æхсæзæм номыры… Иттæг раст ныхæстæ.
2014.19.02
ХЪОДЗАТЫ Æхсар,
журнал «Мах дуджы» сæйраг редактор

Комментарии

asolidixy6, 11:50, 19 Дек. 2016

<a >diclofenac</a> <a >cost of clomid</a> <a >furosemide 20 mg tab</a> <a >sildenafil citrate 100mg pills</a> <a >generic albendazole online</a> <a >learn more</a> <a >strattera</a> <a >cialis</a>

KennethLem, 07:05, 29 Дек. 2016

<a >levitra 20 mg</a> <a >cymbalta</a> <a >order female viagra online</a> <a >neurontin</a> <a >bentyl liquid</a> <a >albuterol sulfate inhalation solution</a> <a >buy acyclovir</a>

AlfredImase, 21:42, 03 Мар. 2017

wh0cd419451 <a >provera pills</a> <a >suhagra</a>

KennethLem, 09:29, 04 Мар. 2017

wh0cd114007 <a >PURCHASE LYNORAL</a>

BennyHanty, 04:05, 05 Мар. 2017

wh0cd694210 <a >visit this link</a> <a >clindamycin</a> <a >stromectol</a>

Eugeneapami, 13:00, 29 Июл. 2017

wh0cd827187 <a >lisinopril 20 mg</a> <a >purchase allopurinol over counter</a>

AlfredImase, 18:38, 26 Авг. 2017

wh0cd335875 <a >amoxicillin azithromycin</a>

CharlesRoand, 13:30, 02 Сен. 2017

wh0cd410533 <a >clindamycin</a>

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: