Мæ хъæрæй нæ райхъал æфсарм… (Пульс Осетии, № 5, февраль 2014)

Фæцыдысты дард балцы Нарты сæрæнтæ,
Гуыппырсартæ нал зынынц афæдз сæ бæстæм,—
Сæ хæтæнтæ дард ысты Талхъы быдырты.
Сæ фæстæ ныууагътой фæныкгуыз гæлхуырты,
Чызгæнгæс лæппутæ гæлæмытæй хъазынц,
Хъахбайты рæвдыдыл нæртон æгъдау ивынц.
Джыккайты Шамил. Нæртон æндæрг
Рухс дзæнæты бадинаг Шамилы уайдзæфы æлхъывд ныхæстæ хауынц нæ иуæй-иу лæппутæ æмæ чызджытæм. Кæй цæуынц хæлддзинады фæндагыл, кæй ахæцыдысты къахæй хистæртæй баззайæггаг æгъдау æмæ æфсармыл, сæ царды æмæ зонды фæлтæрддзинадыл.
Æргом ныхасы къæм нæй, фæзæгъынц. Æмæ фыццаджыдæр стыр хатыр курын нæ газеткæсджытæй, кæй кæндзынæн æргом æмæ карз ныхас.
Худинаджы æмæ æдзæсгомдзинады уылæнтæ нæ систой. Хæлы бинонты фидар бындур, нæ фæсивæдæй бирæтæ сæ къæхты бын ссæндынц æгъдау æмæ æфсарм. «Диссаджы» цард нын æрцыд! Зивæггæнаг кæстæртæн сæ зæрдæ куыддæриддæр дзуры, афтæ кæнынц, сæрызонды уромæнтæ нал кусынц. Куыстыл домæг сæ нал ис. Цæл æмæ хъæлдзæгдзинад — сæ хуыздæр домæнтæ, ронбæгъд æмæ æбæрнондзинад — сæ удæнцой. Хуыцауы фæдзæхстыл, ома сæ фæдыл цот ныууадзыныл, сæ къух ауыгътой. Акæсут-ма, цал æмæ цал усгур лæппуйы æмæ чындздзон чызджы зæронд кæнынц æнæ бинонтæй, æнæ байзæддагæй! Нозт æмæ хъылмайы бын фесты нæ хъал фæсивæдæй бирæтæ. Сылгоймаджы цур æнæуаг дзыхæй дзурын, сырды митæ кæнын сæм худинаг нал у. Уыдæттæ уынгæйæ, хистæрты стыр мæт бацыд, сæ кæстæрты раст фæндагмæ куыд раздахой, ууыл сагъæс сын нал дæтты æнцой. Хистæрты ныхас нал хъары кæстæртæм, сæ уайдзæф сын нымайынц æфхæрдыл.
Се ‘ппæтæй нæ зæгъын, ис нæм дзæвгар дзæбæх фæсивæд, фæлæ бирæтæ (мæ хъынцъым ныхас дæр уыдоны тыххæй у) рæстмæ нæ зонынц ирон æгъдæуттæ, нæлгоймаг æмæ сылгоймаджы æхсæн хæрзуагон ахастдзинæдтæ цы сты, нæ сæм хъары
ирон æфсарм. Æмæ сты куыдфæндыйы зонд-
ахастыл хæст, хиуарзон æмæ æдзæсгом.
Æнцон фæндæгтæ хорзмæ нæ кæнынц. Ныры дуг нæрæмон у, абухы, змæнты, ссæнды. Цард ссис æмтъеры, цæмæ æмæ нæ кæдæм кæны, уый бæрæг нæй. Ахæм æууæлты, нæ фидæны намысы чызджытæ, хъуамæ къæрцхъус уат алы ног фæзындмæ дæр, бæззы æви нæ, уый æвзарын зонат. Сымахæй аразгæ у Ирыстоны абон æмæ фидæн.
Кæддæр ирон сылгоймаджы намысæй ард хордтой, кады зарджытæ йыл кодтой. Ныр та нын йе ‘гъдау дзуринаг сси. Афтæ нæ зæгъын, æмæ нæ чындздзон чызджытæ иууылдæр сæфты фæндагыл цæуынц. Æгъдауыл хæст мадæлтæ æмæ фыдтæ ацы змæст рæстæг сæ чызджыты кад хъахъхъæнынц æрвылбон æмæ сæ ахуыр
кæнынц сылгоймаджы æфсармы уагыл. Æгъдауджын чызджытæ хæдзарæй рацæугæйæ бæрæг дарынц сæ аив дарæсы кондæй, сæ дзыккуты лæгъз фаст æмæ быдæй, сæ уæздан ныхасæй æмæ уæнгты фезмæлдæй. Ахæм чызджытæ æдзæсгæмтты æхсæн бæрæг дарынц зæдау. Æрвылбон сæ уынæм, нæ цæстыты раз хуры æрттывдау вæййынц, рæвдауынц адæймаджы зæрдæ. Дæнцæгæн æрхæсдзынæн, йæ æрдзон сыгъдæг цæсгом, йæ чызджы намыс чи хъахъхъæны, ахæм чызджытæн кады зарæджы ныхæстæ, фехъуыстон сæ иу чындзæхсæвы хъазты:
Æз уарзæттæй нæ хъазын,
Уый у мæнæн æнад,
Æз хъахъхъæнын фæразын
Мæ чызгон сæры кад.
Цæмæй мæ чындздзон кармæ
Æз уон сыгъдæг зæдау,
Мæ ног сæрызæды хæдзармæ
Æз бахæссон цæсгом, æгъдау!
Амондæй хайджын ут, нæ Иры æфсармджын чындздзон чызджытæ! Уæ цæрæн хæдзæрттæм сыгъдæг цæсгомимæ фарн хæссут!
Цард дугъ у, æмæ уыцы дугъы разæй фæуыны охыл сæфы нæ ирондзинад, фæлурс кæнæм. Æмæ цы адæм стæм, чи стæм, уый иннæ адæмтæн зын бамбарæн ссис. Афтæмæй та нæхицæй нæхи раз буц стæм, арвы дуæрттæ арæмыгътам. Разæй цæуын хорз у, хорз æмæ æвзæр кæрæдзийæ хицæн кæнын куы зонай, уæд. Дуг у фæлитой, æдзæсгом. Уыцы уавæры нырыккон дунейы сывæллæттæ ахуыр кæнынц канд скъолайы нæ. Цы уынынц, цы хъусынц, цавæр чингуытæ кæсынц, уымæй аразгæ у æхсæнады æгъдауы уавæр.
Фарон рухæны мæйы газет «Стыр Ныхас»-ы рацыд Хæтæгты Владимиры уац «Быть или не быть?», зæгъгæ. Газеткæсджыты зæрдæтæ бацагайын кодта. Уацæй æрхæсдзынæн авторы хатдзæг: «Современная жизнь перегружена несистематизированной информацией. На человека ежедневно выливается все, что попало! Это происходит в России каждый день и каждый час. Наша молодежь живет под прессом страшной лавины грязи и всякого безобразия. Очевидность того обстоятельства, что это преступление, никак не вызреет в головах представителей власти, а возможно, это чей-то злой умысел. Развращающие народ, молодежь… программы процветают в российском информационном пространстве. Разврат и бездуховность стали прибыльной отраслью медиаиндустрии. Но что в итоге? Куда ведет это телевидение нашу молодежь? На кого работает? До каких пор власти будут послушниками разврата?»
Паддзахады æмæ æхсæнады ахсджиагдæр нысан у сывæллæтты бахизын порнографийæ, æнæгъдау уагæй, тыхми æмæ æгъатырдзинады пропагандæйæ. Рæзгæ кары сывæллæттæ куы фæкæсынц порнографитæм, уæд сын фæстæдæр зын вæййы сæ буары монцтæ уромын. Æмæ сæм ницы фæкæсы кæимæфæнды дæр æмуат æркæнын кæнæ искæмæн тыхми бакæнын.
Мæ ныхас кæд кæмæдæрты æгæр карз кæсы, уæд лæмбынæгдæр афæлгæсæд йæ алыварс, кæд фенид ирон чызджытæй бирæты сæ хæдзæрттæй рацæугæйæ, сæ дзыккутæ размæ æнæбыдæй æркалгæйæ, раст цыма лæгæтæй раирвæзтысты, уыйау. Дæлгуыр — уæрагæй уæлдæр, астæу — гом, уымæй ма — сынæрдзæгъдгæ. Иуæй-иутæн ма сæ буарыл татуировкæ дæр фæзынди. Цыбыр дзырдæй, сæ ирон национ хуызæй сæм ницыуал
баззад — «крик моды». Цымæ кæдæм кæсынц ахæмты ныййарджытæ, куыд сæ рауадзынц хæдзарæй уыцы хуызы?
Æнæгъдау æмæ æдзæсгомæй сæхи æвдисынц нæ сылваз усгур лæппутæ дæр. Иу изæр куы афæлгæсат хиирхæфсæн хæтæндæтты æмæ фæлладуадзæн парчы, уæд бафиппайдзыстут
худинаджы бирæ диссæгтæ: чызг лæппуйы хъæбысы бады, афтæмæй сæ æрдзон мондæгтæ цырен кæнынц, лæугæйæ дæр хъæбыс-хъæбыс кæрæдзиуыл ныттыхсынц. Ницы æмæ никæйуал фæуынынц сæ алыварс. Ракой кæнынмæ дæр æфсæрмыйаг цы хъуыддаг у, уый дæр ахицæн кæнынц бандоныл. Уый фæдыл дæр æрхæсдзынæн Джыккайты Шамилы зæрдæрыст ныхæстæ:
Фæсивæд пыхсбынты бадынц дыгæйттæй,
Уадзынц хъæбыстæй сæ мондæгтæ гъæйттæй.
Сау лæппу — ронбæгъд, рæсугъд чызг — бæгънæг,
Хъал чызг нæ дары сæхтæгæн æгънæг.
Оххай, зæронд лæг кæмæн кæна бустæ,
Сау пиллон калынц æфсæрмæй йæ рустæ.
Абон нæм цы кæуинаг хъуыддæгтæ ис, уыдон иууылдæр сты ныййарджыты аххос. Сывæллоны мады дзидзийæ куыд фæиртасай, афтæ нæ ирон æвзаг, нæ æвæджиауы æгъдæуттæ æмæ фарн фæиппæрд сты фæсивæдæй, ныдздзæгъæл сты тыгъд быдыры рохст зæрдæ æмæ æвæгæсæгæй.
Рухæны мæйы (сентябры) газет «Стыр Ныхас»-ы рацыд мæ уацхъуыд «Хъал дуг кæны æхситт æгъдау æмæ æфсармыл». Мæ хорз зонгæ дзæуджыхъæуккаг куырыхон сылгоймагæн æй радтон, бакæс æй дæ сыхаг чызджытæн, зæгъгæ. Иу цасдæры фæстæ йыл амбæлдтæн, æмæ мын радзырдта, сыхы чындздзон чызджытæн æй куы бакасти, уæд, дам, сæлхæр худт кодтой. Цæуыл худут, зæгъгæ, сæ куы бафарста, уæд та йын ахæм схъæл дзуапп радтой: «Æнæвнæлд чызг модæйы нал у». Ахæм хæлд зондахасты уацары сты иуæй-иу чызджытæ. Нæ фыдæлтæ хæст уыдысты карз æгъдауыл, хæтæг чызг сæм нымад уыдис стыр худинаджы бынаты æмæ йыл кодтой хъоды. Сылгоймаг йæ æрдзон сыгъдæгдзинад бахъахъхъæныны фæдыл, æгаддзинад райсыны бæсты цыдис мæлæтмæ. Чичинадзе йæ чиныг «История осетин по грузинским источникам»-ы фыста: «…осетинские женщины строго хранят девственность до замужества. Мы хорошо знаем, что за плохое, развратное поведение осетин или осетинка платят кровью. Осетины никогда не были безнравственны, иначе они бы давно погрязли в разврате… Арабы, монголы, персы, турки, грузины и другие стремились жениться на осетинках…»
Æгъдауджын чындздзон чызг æхсæнадмæ цæуаг нæ уыд. Йæ кармæ-иу куы бахæццæ, уæд хъазтмæ цыди йе ‘фсымæртимæ, æндæр бæстæмæ цæуæгау. Коцойты Арсены радзырд «Фынддæс азы»-йы бындуры æвæрд ис ахæм цау. Хъазты чызгимæ симгæйæ усгур лæппу Хъæвдыны æнæбары æнарæхст змæлд фестад фыдæхы суадон. Чызг фæтæргай, фæуагъта йæ кафт æмæ ацыд хъазтæй. Хъуыддаг стыр æфхæрдæн айстой чызджы æфсымæртæ. Æхсæвы бабадтысты Хъæвдыны размæ æмæ йын сæ хистæр Годах хъамайы цæфæй йæ хъус ахауын кодта. Амарын æмæ хъус ралыг кæнынæй хъауджыдæр нæ уыд. Афтæ хъахъхъæдтой сæ хойы сыгъдæг цæсгом æфсымæртæ.
Æмæ уæд абоны дугъы размæ чи тырны, афтæмæй йæ цоты йæ бындурæй, йе ‘взаг æмæ æгъдæуттæй чи иппæрд кæны, уыцы мад æмæ фыд та кæцы адæмы фидæныл кусынц, кæй куыроймæ уадзынц дон? Ничитæ систы абон нæ чызг-кæстæртæй бирæтæ, æмæ ма сын се ‘гъдаумæ бакæс! Æдзæсгомдзинад сæ зондахасты ныффидар, куыдфæндыйы цардæй цæрынц. «Дом-2»-йы «цивилизацийæ» хъæстæ кæнынц. Сылгоймаг фæзмынынмæ æмхицдæр у, æмæ ацы телепрограммæйы фыдæй нæ чызджытæ нырæй уæгъддæр, æдзæсгомдæр, налатдæр, хъахбайдæр, стæй æнцондæр балхæнæн никуы уыдысты. Сылгоймаг дидинæг у, уымæй дидинджыты хуыздæр — уарди. Фæлæ уарди æнцон æртонæн нæу, сындзытæ йыл ис. Æфсарм, æгъдау æмæ намысæй «сындзытæ» уыд ирон сылгоймагыл дæр. Цы йын фесты? Æнцон æртонæн цæмæн сси? Цæмæн фесæфта йе ‘фсарм, кад æмæ намыс? Куыд æрхаста йæ сæрмæ хæлддзинад? Хæтæг чызг сылваз лæппутæн у рæстæгмæ хъазæнхъулы хуызæн. Кургæ дæр æй ничи ракæндзæн, уымæн æмæ хъæбулджын мады аккаг нæу. Йæ амонд хæлддзинады цъыфдзасты бын фæкæны.
Кæд хæтæг чызг ныры рæстæджы модæйы у, уæд ма йыл мой кæнгæйæ йæ хæдзары хыз цæмæн æркæнынц? Цæмæн халæм хызæн йæ мидис? Хыз у чызгæн йæ æнæвнæлды нысан. Æмæ æвнæлд чызг чындзы куы цæуа, уæд ын йæ сæрыл хыз кæнын дæр нæ хъæуы. Уымæн æмæ йæ цæсгом сыгъдæг нал у. Стæй ма йæ уыцы чъизи цæсгомимæ куыд бакæнынц йæ цæрæн хæдзары сæрызæды бынмæ? Ахæм уавæры йын тас нал вæййы хæрам тыхтæй, уымæн æмæ йæ туджы æхсидынц. Æмæ бинонты амонд дæр ныссуйтæ вæййы. Уыйадыл лæппу дæр гуырысхо кæнын райдайы йæ къайыл.
Цас фыдохы цаутæ æвдыст цæуы телеуынады Андрей Малаховы программæ «Пусть говорят»-ы! Цал æмæ цал лæппуйы фæгуырысхо сты сæ уарзон чызджытыл! Цас сты, расыгæй хæлддзинады рæдыдтытæ кæуыл æрцæуы æмæ чи нал фембары, кæцы у сывæллоны фыд, ахæм сылгоймæгтæ? Фарон ноябры мæйы уыцы программæйы æвзæрстой ахæм цау. Сывæллоны фыд чи у, уый сбæлвырд кæныны охыл ДНК-йы тест сарæзтой 20 нæлгоймагæн. Æмæ фыд разындис… чызджы мадæн йæ хæрз æфсымæр. Уымæй ма худинагдæр æмæ кæуинагдæр цы уа!
Бинонты сæргъы æрлæууын, кæстæрты бахъомыл кæнын бæрнон æмæ зын хъуыддаг у. Фæлтау иунæгæй, стæй иунæгæй дæр цæмæн, дуне уæлгоммæ куы у, дæхи аирхæфс, чи дæ ницы бадомдзæн, ахæм хæтаг сылгоймæгтимæ. Уыцы сылгоймæгтæ та сты хиуарзон зондыл хæст: «Цард у мыдыкъус, æмæ дзы пайда кæнын зонын хъæуы, мæхицæн æнæмæтæй ацæрон. Бинонты цард зындон у, нæ мæ фæнды “инкубаторы” хæс æххæст кæнын». Афтæмæй йæ Хуыцау та сфæлдыста хъæбулджын мадæн, уый йæ сæйрагдæр хæс у.
Æнæус лæппутæй искæйы куы афæрсын, бинонты хъуыддаг цæуылнæ бакæныс, зæгъгæ, уæд фехъусын ахæм дзуапп: «Æнæвнæлд чызг нал ис, æмæ уымæн». Æмæ цæмæн агурынц гадздзаты ‘хсæн æгъдауджын, æнæвнæлд чызджыты? Ахæм чызджытæ сæ хæдзæртты бадынц, хæтæндæтты сæхи нæ ирхæфсынц, æхсæвдзуан нæ кæнынц.
Нæ нæлгоймæгтæй бирæтæ æгæр-мæгуыр ус ракурынмæ дæр сæ ныфс куы нал хæссынц, уæд сæ цы бадомæн ис? Бинонты тыхдомды фæрцы дзы хъуыддаг чи бакæны, уыдонæй дæр иуæй-иутæ, цот сын куы фæзыны, уæд сæхи фæхицæн кæнынц. Халонæн, дам, йæ лæппын амард, æмæ йæ уыгмæ баппæрста, дæуæн дæ сæр стырдæр у æмæ йыл ды ку, зæгъгæ. Раст афтæ нæ «сæрæнгуырдтæй» чидæртæ фæуадзынц сæ цоты, цы сылгоймаджы фенамонд кæнынц, уыимæ. Ахæм «сæрæнгуырдтæ» сæхæдæг цардæй къæртт æппарынц, уасæгой гакк-гуччы уагыл ауадзынц се ‘гъдау. Афтæ сын æнцондæр у. Фæлæ æнцон царды фæндаг рёстмё кæй нæ кæны, уый сæ фæсонæрхæджы дæр нæй. Хорз уавæры нæ вæййынц, æнæ фыдæй чи хъомыл кæны, фыды рæвдыд чи нæ базоны, се ‘мгæрттæ æнæтæригъæд æфхæрæн уайдзæфтæ кæмæн фæкæнынц, уыцы сывæллæттæ дæр.
Уæдæ кæм æмбæхст сты нæ сæфты ратæдзæнты аххосæгтæ? Климов йæ чиныг «Протоколы советских мудрецов»-ы фыста: «Уже давно известно, что неограниченная свобода — это анархия. Этот процесс легко наблюдать не только в Америке, где свобода печати с благословения Верховного суда все больше превращается в открытую порнографию, где под маской любви проповедуют половые извращения, а под маской политической свободы — анархию».
Мах хъæуы нæ царды уагмæ лæмбынæгдæр æркæсын, цæмæй ма фæуæм хæлддзинады цъыф-дзасты бын. Æмæ мæ фæнды нæ газеткæсджыты зæрдыл æрлæууын кæнын мæ хорз зонгæ куырыхон лæджы ныхæстæ: «Состояние нашего общества уже говорит о том, что пришло время спросить себя, куда мы идем, что мы хотим. Не хотелось бы, чтобы наша нация растворилась в суррогате отношений аморфного безликого общества бездушных и пошлых, циничных потребителей, чей образ ежечасно, ежеминутно навязывает телевидение».
Фарон Джеоргуыбайы мæйы газет «Стыр Ныхас»-ы 20-æм номыры бакастæн ирон факультеты студенткæ Берозты Аленæйы сидт «Раздахæм фæстæмæ æфсарм», зæгъгæ. Мæ зæрдæ мын тынг барухс кодта Аленæ йæ хорз зонды ахастæй, кæй йæм разындис æфсарм, уыимæ уæндондзинад æмæ ныфс йе ‘мдугон ирон чызджытæм фæсидынмæ. Арф мæ ахъардтой йæ куырыхон ныхæстæ: «Фехъусут мæ, мæ зынаргъ хæлæрттæ: мауал худинаг кæнут нæ кадджын фыдæлты ном! Уæ зондахаст аивут!»
Ныллæг дын мæ сæрæй кувын, Аленæ, æмæ дын арфæ кæнын:
Дæ сидтæй арфæйаг дæн æз,
Мæ рыст зæрдæйæн фестади æвдадз.
Дæ сæрызæды бын ма бавзар-иу хинтæ.
Ног азы дыл худгæ хур кæсæд,
Хæссæд дын рухс амонд йæ тынтæ.
Ахæм зондыл хæст куы уаиккой Иры лæппутæ æмæ чызджытæ æгасæй дæр, уæд нæ фæсивæд ногæй æрлæууид æнæхæлд фæндагыл, æфсарм æмæ æгъдау ссариккой раздæрау сæ намысы бынат. Уыцы ахсджиаг лыггæнинаг, фидæнаразæг фарстатæ лæууынц ирон адæмы раз. Æмæ сыл æвæстиатæй биноныгæй кусыны хæс æвæрд ис нæ абоны фæлтæртыл. Фыццаджыдæр нæ хъæуы нæхи æрæмбарын, кæрæдзимæ æнгомдæр æрбалæууын. Адæймаджы зонд дун-дунейыл æххæссы, бары æмæ кæрды, иртасы æмæ аразы хорз дæр æмæ æвзæр дæр. Хорзæн нæй кæрон. Æвзæрæй та адæймаг цы кодта æмæ цы кæны, уыдонæй хæлддзинадæй карздæр ницы ис. Æмæ йыл хъоды куы нæ бакæнæм, уæд нæ сæфты бынатмæ æртæрдзæн.

ДЗАМПАТЫ Хъантемыр

Комментарии

Комментарии к данной статье отсутствуют

Добавить свой комментарий

Ваше имя:
Код:
Комментарий: